--000-- Important statement - Some of those who are calling themselves as my so-called friends on the basis of acquaintance which has happened in a short duration of past time, behaved with me in past in a manner which was crossing over the limits of friendship in that time, vexatious, objectionable even after the frequent admonitions given by me, so I do not consider them as my friends who crosses over the limits of friendship. So I am not duty-bound to publish or answer their comments which are given on any of my blogs, or to answer their email, or to accept their friend invite on any of the social website like facebook, or to answer their messages sent through the comment form on blog. So please take a kind note that if it will be found out that the abovementioned persons tried to contact with me directly or indirectly by any types of means mentioned before or through any other person by incuring him / her inbetween or by maknig fake profile through it or by any other means, through the blog or through any other medium or if it will be found out that they have done any type of act which is vexatious for me, then proper action will be taken on it. Also by all this incidence the decision is taken that the right of publishing all the suspicious seeming comments given on the blog and the right of answering any of the suspicious seeming messages coming through the comment form is reserved, readers please take a kind note of it. ----- 00000 ----- महत्त्वाचे निवेदन - भूतकाळातील थोडक्या कालावधीकरता झालेल्या माझ्या ओळखीच्या आधारावर स्वतःला माझे तथाकथित मित्र म्हणवून घेणार्‍या काही जणांनी पूर्वी मी वारंवार समज दिल्यानंतरही, माझ्याशी तत्कालीन पद्धतीच्या मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणारे, मनस्ताप देणारे, आक्षेपार्ह वर्तन केले, त्यामुळे अशा मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणार्‍यांना मी माझे मित्र मानत नाही. त्यामुळे माझ्या कोणत्याही ब्लॉगवर आलेल्या त्यांच्या कॉमेंट्स प्रकाशित करणे किंवा त्यांना उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या इमेलला उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या फेसबुकसारख्या कोणत्याही सोशल वेबसाईटवर आलेल्या फ्रेंड इन्व्हाईटला ऍक्सेप्ट करणे, किंवा त्यांनी ब्लॉगवरील कॉमेंट फॉर्मद्वारा पाठवलेल्या निरोपाला उत्तर देणे यासाठी मी बांधील नाही. त्यामुळे उपरोल्लेखित व्यक्तिंनी आधी उल्लेख केलेल्या कोणत्याही प्रकारे किंवा दुसर्‍या एखाद्या व्यक्तीला मध्ये घालून तिच्याद्वारे किंवा बनावट प्रोफाईल तयार करून त्याद्वारे किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे, ब्लॉग किंवा इतर कोणत्याही माध्यमातून माझ्याशी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रकारे संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केल्याचे आढळल्यास किंवा मला मनस्ताप होईल अशा प्रकारचे कोणतेही कृत्य त्यांनी केल्याचे आढळल्यास, त्यावर योग्य ती कारवाई करण्यात येईल याची कृपया नोंद घ्यावी. तसेच या सर्व प्रकारामुळे ब्लॉगवर आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या सर्व कॉमेंट्स प्रकाशित करण्याचे आणि कॉमेंट्स फॉर्मद्वारे आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या कोणत्याही निरोपाला उत्तर देण्याचे अधिकार राखून ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे, याची वाचकांनी कृपया नोंद घ्यावी. --000--

Tuesday, August 2, 2016

अंदमान ट्रीप - भाग १५ - पोर्ट ब्लेअर - सॉ मिल आणि सेल्युलर जेल

आधीचे भाग -
पुढे -

     दुसऱ्या दिवशी सकाळी सात वाजता आम्ही तयार होऊन नाश्ता करण्यासाठी खाली आलो. देवकुळे आजही झब्बा, खादीचं जाकीट असा लक्षवेधक पोशाख परिधान करून आले होते. नाश्ता आटोपल्यावर आम्ही स्थळदर्शनाकरता निघालो. आता आम्ही आधी आशिया खंडातली सर्वात मोठी असलेली चातम सॉ मिल बघणार होतो. अंदमानच्या मुख्य बेटालगत असलेल्या छोट्याशा चातम बेटाच्या संपूर्ण भूभागावर ही चातम सॉ मिल उभारलेली आहे. चातम बेट मुख्य बेटाशी एका पुलाने जोडलेलं आहे. खरंतर आम्ही ही मिल शेवटच्या दिवशी बघणार होतो, पण आदल्या दिवशीच फिशरीज म्युझियम पाहिल्यामुळे शिल्लक असलेला वेळ सत्कारणी लावत आम्ही आधीच मिलला भेट देण्यासाठी निघालो होतो. चातम सॉ मिलमध्ये पाण्याच्या बाटल्या आणि प्लॅस्टिकच्या पिशव्या नेण्यावर बंदी आहे. त्यामुळे काही जणांकडे असलेल्या प्लॅस्टिकच्या पिशव्या आणि बाटल्या तिथल्या काऊंटरवर जमा करून आम्ही मिलमध्ये शिरलो. मिलमध्ये फोटो काढायला परवानगी होती. तिथे आमचे दोन गट करून आम्हांला मिल दाखवण्यात आली.

     आम्हांला सर्वप्रथम एका संग्रहालयात नेण्यात आलं, मिलमध्ये बनवण्यात आलेल्या काही लाकडी वस्तू तिथे प्रदर्शनासाठी मांडून ठेवण्यात आल्या होत्या. तिथे सुरूवातीलाच एक फलक लावलेला होता, त्यावर वेगवेगळ्या झाडांच्या खोडांचं वर्गीकरण करून त्यांचे उपयोग कशाकरता केले जातात, ते दिलेलं होतं. एका प्रचंड घेर असलेल्या झाडाच्या बुंध्याचा आडवा काप घेऊन, त्यापासून तयार केलेलं टेबल पुढे मांडलेलं होतं. दोन जुळ्या झाडांच्या खोडांचा पॉलिश केलेला कापही तिथे ठेवलेला होता. फक्त अंदमानमध्येच आढळणाऱ्या पडॉक वृक्षाच्या खोडापासून तयार केलेल्या वस्तू, काही वाद्यं, निकोबारी झोपडी, काही बोटी इत्यादींची मॉडेल्स तिथे ठेवण्यात आलेली होती. त्याव्यतिरिक्त फर्निचर, सुंदर कोरीव काम केलेले पुतळे, देव्हारे, एक तोल साधणारी बाहुली, काही जतन केलेले मृत प्राणी इत्यादी तिथे मांडून ठेवलेले होते. त्या दालनाबाहेर दालनालगतच एक लाकडी वस्तूंचं दुकानही होतं.

निकोबारी झोपडी
    
विविध लाकडी वस्तू
  
तोल साधणारी बाहुली
  
बोटीची प्रतिकृती
     
जुळ्या खोडांचा काप
    
लाकडी देव्हाऱ्यातल्या या गणपतीला कोणीतरी फूल वाहून, त्याच्यापुढे उदबत्ती लावून पूजाही केली आहे आणि भाविकपणे समोरच्या करंड्यात पैसेही वाहिलेले दिसताहेत.
     
कुठूनही पाहिलं, तरी हा पक्षी सारखा आपल्याकडे पाहत असल्याचंच जाणवतं.
   
सॉ मिलमधल्या यंत्राची प्रतिकृती - मिलमधल्या रूळांवरून लाकडाचे ओंडके वाहून नेणाऱ्या ट्रॉल्या - त्यांच्यापुढे असलेल्या हिरव्या लाल यंत्राच्या धारदार पात्याने ओंडक्याचे विशिष्ट जाडीचे काप कापले जातात आणि यंत्रापुढे असलेल्या सरकत्या पट्टयांवरून पुढे पाठवले जातात. मिलमध्ये ठिकठिकाणी अशी कापणीयंत्रे बसवलेली आहेत.
   
सॉ मिलच्या आवारातली प्रतिकृती
    
     तिथून आम्ही प्रत्यक्ष लाकडं कापली जातात, त्या विभागाला भेट दिली. तिथे लाकडाचे ओंडके आणून ते समुद्राच्या पाण्यात पंधरा दिवस भिजत ठेवतात. त्यानंतर ते ओंडके बाहेर काढून रचून ठेवले जातात आणि त्यांच्या वर्गीकरणानुसार त्या ओंडक्यांवर खुणा केल्या जातात. त्यानंतर ते ओंडके कापण्यासाठी मशिनपाशी आणले जातात आणि आवश्यकतेनुसार विविध आकारांमध्ये कापले जातात. कापलेले लाकडांचे तुकडे पुन्हा दुसरीकडे नीट रचून ठेवले जातात.

मिलच्या आवारात आणलेले मोठमोठे लाकडी ओंडके
       
विशिष्ट आकारात कापलेल्या लाकडी पट्ट्या बाजूला व्यवस्थित रचून ठेवल्या जातात, मिलमधली जागा पूर्ण भरल्याने बहुधा या पट्ट्या बाहेर आवारात रचून ठेवल्या होत्या.
      
इथून ओंडके समुद्राच्या पाण्यात टाकून भिजवले जातात, तसंच पूर्ण भिजवलेले ओंडके पाण्याबाहेर काढून ते पुढे मिलमध्ये ठिकठिकाणी पाठवले जातात.
  
हिरव्या रंगाच्या या यंत्रावर लाकूड कापलं जातं आणि यंत्रापुढे असलेल्या काळ्या रोलरवरून लाकडाचे काप पुढे पाठवले जातात.
     
     त्या विभागातून बाहेर येऊन आम्ही तिथल्या बॉम्ब पिटला भेट दिली. दुसऱ्या महायुद्धात चातम बेट जपान्यांच्या ताब्यात असतांना ब्रिटिशांनी तिथे बॉम्ब टाकला होता. त्या बॉम्बमुळे तिथे एक मोठा खड्डा पडला होता. आता इतक्या वर्षांत आजूबाजूच्या झाडांच्या गळणाऱ्या पानांमुळे आणि पावसामुळे येणाऱ्या मातीमुळे तो खड्डा काहीसा भरला गेला आहे, तरीही त्या खड्ड्याचा खोलवर असलेला विस्तार जाणवत होता. त्या खड्ड्यावरून पलिकडच्या बाजूला जाण्यासाठी तिथे एक छोटासा झुलता पुलही बांधलेला आहे. हा खड्डा बघत असतांना अंदमानमधल्या मड व्होल्कॅनोचा विषय निघाला. आमच्या ग्रुपमधल्या वयस्क व्यक्तींचा विचार करून गंद्रेंनी मड व्होल्कॅनो हे ठिकाण ट्रीपच्या स्थळदर्शनात समाविष्ट केलेलं नव्हतं. मिलमधून बाहेर पडल्यावर तिथल्या प्रवेशद्वारापाशी आमच्या सर्वाचं एक फोटोसेशन झालं आणि मग आम्ही बसमधून सेल्युलर जेलकडे निघालो.

बॉम्ब पिट आणि झुलता पूल
  
सॉ मिलच्या प्रवेशद्वारातून दिसणारा समुद्राचा नजारा!
   
     सेल्युलर जेलच्या त्या थंड, दगडी इमारतीतून आत शिरल्यावर तिथे आमचे गाईड 'तिरूपती' यांच्याशी आमचा परिचय करून देण्यात आला. तिथल्या स्वातंत्र्य ज्योतीचं दर्शन घडवून मग तिरूपतींनी आम्हांला सगळ्यात आधी नेलं, ते कैद्यांना फाशी दिलं जात होतं, त्या ठिकाणी. आता त्या जागेवर विटांचं बांधकाम करून ते ठिकाण बंदिस्त केलेलं आहे, पण सावरकर तिथे असतांना, त्या ठिकाणी उघड्यावर फाशी दिली जात असे. एका वेळी तीन जणांना फाशी देण्यासाठी तिथे तीन दोर उभारलेले होते. त्या फाशीच्या जागेच्या अगदी समोरच सावरकरांची कोठडी होती. तिथे फाशी दिली जात असतांना सावरकरांना ते दृश्य सहज दिसावं, म्हणून मुद्दाम त्यांना फाशीच्या जागेच्या समोर असलेल्या सर्वात कडेच्या कोठडीत ठेवण्यात आलेलं होतं.

सेल्युलर जेलमध्ये प्रवेश करतांना
      
फाशीचं ठिकाण - पूर्वी इथे उघड्यावरच कैदयांना फाशी दिलं जायचं - या जागेच्या समोरच सावरकरांची कोठडी होती.
      
सेल्युलर जेलच्या याच इमारतीत सावरकरांची कोठडी आहे. आता सेल्युलर जेलचा सगळा परिसर सुशोभित केलेला आहे, पण एकेकाळी इथे असंख्य कैदी नरकयातना भोगत होते.
    
     सेल्युलर जेलची इमारत आणि तिच्यासमोरचं प्रांगण आता व्यवस्थित सुशोभित केलेलं आहे, पण एकेकाळी अनेक कैद्यांनी तिथे प्राणांतिक छळ सोसला होता. सेल्युलर जेलमध्ये अनेक कैदी काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगण्यासाठी येत असत. काळं पाणी म्हणजे काळ (काल / समय) आणि समुद्राचं पाणी यामुळे स्वजनांपासून ताटातूट होऊन तुरुंगात एकाकी पडलेले कैदी सश्रम कारावास भोगत असत, त्या कारावासाला अंदमानमधल्या उष्ण हवामानाची, डासांची आणि रोगराई पसरवणाऱ्या अशुद्ध पाण्याचीही भक्कम साथ असायची. या सश्रम कारावासामध्ये कैदी नुसतेच त्यांच्या शारिरिक क्षमतेपेक्षा अधिक काम करत नसत, तर त्याच्या जोडीने त्यांचा भरपूर शारिरिक, मानसिक छळही होत असे. कैद्यांना दिलेलं काम त्यांनी वेळेत पूर्ण केलं नाही, तर त्यांना त्याची शिक्षा व्हायचीच, पण त्याबरोबरच कैद्यांना मूत्रविसर्जनाकरता जे मातीचं मडकं दिलं जायचं, ते जर चोवीस तासांत भरून वाहिलं, तर त्यासाठीही शिक्षा व्हायची. ही शिक्षा टाळण्यासाठी कित्येक कैदी कमीत कमी पाणी पिण्याचा मार्ग अवलंबायचे. कमीत कमी पाणी पिऊन श्रम करतांना ते त्यांचा मृत्युलेखच लिहित असायचे.

जेलमधल्या कैदयांना सश्रम कारावास म्हणून कोणत्या शिक्षा दिल्या जात होत्या, ते या दालनात बघायला मिळते.
    
     तिरूपतींकडून माहिती ऐकता ऐकता आम्ही आलो ते कोल्हूची शिक्षा दिली जात असलेल्या जागी. तिथे पूर्वी वापरात असलेलं एक कोल्हूचं भलंमोठं भांडं ठेवलेलं होतं. त्याच्यापुढे कोल्हू फिरवून तेल काढणाऱ्या एका पुतळ्याची प्रतिकृती आणि असोला नारळ लोखंडी बत्त्यावर सोलणाऱ्या पुतळ्याची प्रतिकृती ठेवलेली होती. पूर्वी तिथल्या कैद्यांना शिक्षा म्हणून दररोज त्यांच्या शारिरिक क्षमतेपेक्षा अधिक तेल कोल्हूवर काढावं लागायचं किंवा नारळ सोलावे लागायचे किंवा काथ्या तयार करावा लागायचा. निर्धारित काम पूर्ण झालं नाही, तर त्यासाठी कोड्यांचा दंड दिला जात असे. एका कैद्याला कोडे लगावणाऱ्या अधिकाऱ्याची प्रतिकृतीही तिथे उभारलेली आहे. तिथल्या कैद्यांना शिक्षा म्हणून अशा प्रकारच्या बेड्या घातल्या जात असत, की त्या बेड्यांमुळे त्या कैद्यांना खाली बसता येणं अशक्य व्हावं. वेगवेगळ्या तीन प्रकारच्या बेड्या घातलेल्या कैद्यांच्या प्रतिकृतीही तिथे उभारलेल्या आहेत.

तुरुंगात पूर्वी वापरला जात असलेला खरा कोल्हू
      
कोल्हूवर तेल काढत असलेला कैदी आणि बत्त्यावर असोले नारळ सोलणारा कैदी यांच्या प्रतिकृती
    
कैदयांना शिक्षा म्हणून दिलेले रोजचे निर्धारित काम ते पूर्ण न करू शकल्यास त्यांना कोडे लगावले जात असत.

कैद्यांना शिक्षा म्हणून अशा प्रकारच्या बेड्या घातल्या जात असत, की त्या बेड्यांमुळे त्या कैद्यांना खाली बसता येणं अशक्य व्हावं.
      
     त्यानंतर आम्ही सावरकरांच्या कोठडीकडे निघालो. एका गोलाकार मनोऱ्याच्या सात दिशांना पसरलेल्या सात इमारतींमध्ये तिथल्या कैद्यांना ठेवलं जात असे. (आता त्यातल्या फक्त तीन इमारती शिल्लक आहेत, उरलेल्या इमारतींच्या जागी हॉस्पिटल आहे.) या सेल्युलर जेलमधल्या छोट्या आकाराच्या कोठड्या कैद्यांना एकाकीपणाचा पुरेपुर भास होईल अशा पद्धतीने उभारलेल्या आहेत. तिथे एका खिडकीतून जेमतेम प्रकाश येणाऱ्या, लहान कोठड्यांमध्ये कैद्यांना अतिशय कडक सुरक्षेत ठेवलेलं असायचं. त्यासाठी प्रत्येक कोठडीची भलीमोठी, जडशीळ लोखंडी कडी कोणालाही सहजासहजी काढता येऊ नये अशी भिंतीच्या खळग्यात बसवलेली असायची. सावरकरांना ज्या इमारतीत दुसऱ्या मजल्यावर, सर्वात शेवटच्या टोकाला ठेवलं होतं, तिथे त्यांच्या कोठडीला अजून एक जास्तीचा दरवाजा बसवलेला आहे. इंग्रज सावरकरांना अतिशय धोकादायक बंदी मानत होते, म्हणून ही खास सुरक्षाव्यवस्था केलेली होती. आम्ही सावरकरांच्या कोठडीत गेलो, तेव्हा तिथे समोर त्यांचा फोटो ठेवलेला दिसला. फोटोसमोर त्यांना तुरुंगात देण्यात आलेली भांडीही ठेवली होती. कोठडीत गेल्यावर आम्ही क्षणभर स्तब्ध झालो. मग आमच्या ग्रुपमधल्या वयाने सर्वात ज्येष्ठ असणाऱ्या कोप्पीकर आजोबांनी सावरकरांच्या फोटोला हार घातला. नेमके त्याच वेळी माझ्या कॅमेऱ्यातले सेल संपले. सेल बदलेपर्यंत तो क्षण निसटून गेला होता.

जेलमधली एक अंधारकोठडी
     
जेलमधल्या प्रत्येक कोठडीची भलीमोठी, जडशीळ लोखंडी कडी कोणालाही सहजासहजी काढता येऊ नये अशी भिंतीच्या खळग्यात बसवलेली होती.
      
दोन दरवाजे बसवलेली सावरकरांची कोठडी! इंग्रज सावरकरांना अतिशय धोकादायक बंदी मानत होते, म्हणून ही खास सुरक्षाव्यवस्था केलेली होती.
       
अंदमानच्या या जेलमध्ये सावरकरांनी काळ्या पाण्याच्या शिक्षेची दहा वर्षं काढली.
      
सश्रम कारावासातही स्फुरलेले काव्य तुरुंगाच्या भिंतीवर कोरणारे कविहृदयाचे सावरकर आणि त्यांचे ते कमला नावाचे काव्य, दोन्हीही अद्भुतच!
    
सावरकरांच्या कोठडीत ठेवलेली सावरकरांची प्रतिमा आणि त्यापुढे त्यांना जेलमध्ये वापरण्यासाठी दिलेली भांडी.
   
     मग तिथून आम्ही मुख्य मनोऱ्यात आलो. मनोऱ्यात लावलेली हुतात्म्यांच्या नावाची यादी वाचत आम्ही मनोऱ्याच्या सर्वात वरच्या मजल्यावर गेलो. तिथून समोर निळा समुद्र पसरलेला दिसत होता. त्यावेळी तिथे सगळे जण जमलेले पाहून देवेंद्र गंद्रेंनी आमचे गाईड तिरूपती यांचे आभार मानत, त्यांना सावरकर विषयक पुस्तकं देत त्यांचा सत्कार केला. नंतर तिथून लवकर खाली जाण्यासाठी रूपाली गंद्रेंनी आम्हांला घाई केली खरी, पण आम्ही काहीजणच तिथून लवकर खाली आलो. आम्ही खालच्या प्रांगणात असलेल्या एका दालनातलं स्वातंत्र्यसेनानींच्या फोटोंचं आणि तिथे लिहिलेल्या ऐतिहासिक माहितीचं प्रदर्शन बघून बाहेर पडलो, तरी बाकीचे अजून मनोऱ्याच्या वरच्या मजल्यावरच रेंगाळलेले होते.

जेलच्या मनोऱ्यातून दिसणारा समुद्र
      
जेलच्या प्रांगणातली शिक्षा भोगणाऱ्या कैद्याची प्रतिकृती - इथेच जेलमधला संध्याकाळचा साऊंड अॅण्ड लाईट शो रंगतो.
     
स्वातंत्र्यज्योत - इथेच आमचा गीतगायनाचा कार्यक्रम झाला.
    
एका दालनातली सेल्युलर जेलची प्रतिकृती तिच्या मागच्या बाजूने कॅमेऱ्यात टिपली आहे. मध्यवर्ती मनोऱ्यापुढे सात दिशांना उभारलेल्या सात इमारतीच्या कोठडयांची रचना अशी होती, की कैदयांना एकमेकांशी सहजपणे संपर्क साधता येऊ नये.
      
     तिथे असलेलं अजून एका दालन पाहत आम्ही स्वातंत्र्य ज्योतीकडे निघालो. तिथे सावरकरांनी लिहिलेली गीतं गायली जाणार होती. माझ्या मागून प्रभुदेसाई आणि देवेंद्र गंद्रे येत होते. अचानक पाठीमागून 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला' ह्या गाण्याचे सूर ऐकू आले. ते गाणं प्रभुदेसाई म्हणणार होते, पण पाठीमागून ऐकू येणाऱ्या सुरांचा पोत देवेंद्र गंद्रेंच्या आवाजासारखा वाटत होता. सेल्युलर जेलच्या त्या वातावरणात कोण गातंय हे पाहण्यासाठी मुद्दाम मागे वळून गाणाऱ्या व्यक्तीला विचलित करावं, असं मला वाटलं नाही. त्यामुळे मागे नेमकं कोण गाणं गात होतं हे मला समजलं नाही.

     स्वातंत्र्यज्योतीपाशी सगळेजण जमल्यावर सेल्युलर जेलच्या अधीक्षक खान मॅडम तिथे आल्या. मग सावरकरांच्या स्मृतीला अभिवादन म्हणून तिथे सगळ्यांनी 'जयोस्तुते श्री महन्मंगले' हे गाणं गायलं. त्यानंतर प्रभुदेसाईंनी 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला' ह्या गाण्याचं पहिलं कडवं म्हंटलं. गीतगायनानंतर आमच्यासमोर खान मॅडमनी एक छोटं पण समयोचित भाषण केलं. त्या छोट्याशा भाषणानंतर देवेंद्र गंद्रेंनी खान मॅडमना पुष्पगुच्छ देत त्यांचे आभार मानले. मग प्रवेशद्वाराजवळच्या दोन दालनांमधलं प्रदर्शन पाहून आम्ही बाहेर पडलो. तिथे दालनांच्या वर असलेल्या आर्ट गॅलरीलाही काही जणांनी भेट दिली. एव्हाना माझे पाय दुखायला लागलेले असल्याने, मी आर्ट गॅलरीत न जाता थेट बसमध्ये जाणंच पसंत केलं.
   

No comments:

Post a Comment