--000-- Important statement - Some of those who are calling themselves as my so-called friends on the basis of acquaintance which has happened in a short duration of past time, behaved with me in past in a manner which was crossing over the limits of friendship in that time, vexatious, objectionable even after the frequent admonitions given by me, so I do not consider them as my friends who crosses over the limits of friendship. So I am not duty-bound to publish or answer their comments which are given on any of my blogs, or to answer their email, or to accept their friend invite on any of the social website like facebook, or to answer their messages sent through the comment form on blog. So please take a kind note that if it will be found out that the abovementioned persons tried to contact with me directly or indirectly by any types of means mentioned before or through any other person by incuring him / her inbetween or by maknig fake profile through it or by any other means, through the blog or through any other medium or if it will be found out that they have done any type of act which is vexatious for me, then proper action will be taken on it. Also by all this incidence the decision is taken that the right of publishing all the suspicious seeming comments given on the blog and the right of answering any of the suspicious seeming messages coming through the comment form is reserved, readers please take a kind note of it. ----- 00000 ----- महत्त्वाचे निवेदन - भूतकाळातील थोडक्या कालावधीकरता झालेल्या माझ्या ओळखीच्या आधारावर स्वतःला माझे तथाकथित मित्र म्हणवून घेणार्‍या काही जणांनी पूर्वी मी वारंवार समज दिल्यानंतरही, माझ्याशी तत्कालीन पद्धतीच्या मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणारे, मनस्ताप देणारे, आक्षेपार्ह वर्तन केले, त्यामुळे अशा मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणार्‍यांना मी माझे मित्र मानत नाही. त्यामुळे माझ्या कोणत्याही ब्लॉगवर आलेल्या त्यांच्या कॉमेंट्स प्रकाशित करणे किंवा त्यांना उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या इमेलला उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या फेसबुकसारख्या कोणत्याही सोशल वेबसाईटवर आलेल्या फ्रेंड इन्व्हाईटला ऍक्सेप्ट करणे, किंवा त्यांनी ब्लॉगवरील कॉमेंट फॉर्मद्वारा पाठवलेल्या निरोपाला उत्तर देणे यासाठी मी बांधील नाही. त्यामुळे उपरोल्लेखित व्यक्तिंनी आधी उल्लेख केलेल्या कोणत्याही प्रकारे किंवा दुसर्‍या एखाद्या व्यक्तीला मध्ये घालून तिच्याद्वारे किंवा बनावट प्रोफाईल तयार करून त्याद्वारे किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे, ब्लॉग किंवा इतर कोणत्याही माध्यमातून माझ्याशी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रकारे संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केल्याचे आढळल्यास किंवा मला मनस्ताप होईल अशा प्रकारचे कोणतेही कृत्य त्यांनी केल्याचे आढळल्यास, त्यावर योग्य ती कारवाई करण्यात येईल याची कृपया नोंद घ्यावी. तसेच या सर्व प्रकारामुळे ब्लॉगवर आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या सर्व कॉमेंट्स प्रकाशित करण्याचे आणि कॉमेंट्स फॉर्मद्वारे आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या कोणत्याही निरोपाला उत्तर देण्याचे अधिकार राखून ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे, याची वाचकांनी कृपया नोंद घ्यावी. --000--

Sunday, August 7, 2016

अंदमान ट्रीप - भाग १६ - पोर्ट ब्लेअर - स्थळदर्शन, परतीचा प्रवास आणि समारोप

आधीचे भाग -
पुढे -

     तिथून हॉटेलवर येऊन जेवण करून, थोडी विश्रांती घेऊन आम्ही पुन्हा बाहेर पडलो. मग आम्ही समुद्रिका म्युझियमला भेट देऊन तिथले मोठमोठाले प्रवाळ, पूर्ण वाढ झालेले भलेमोठे शंख, शिंपले आणि जोडशिंपले इत्यादी पाहिले. त्या म्युझियमच्या आवारात एक व्हेल माशाचा सांगाडा ठेवलेला आहे. त्या सांगाड्यामुळे आणि म्युझियममधल्या मोठ्या आकाराच्या फुलपाखरांमुळे आणि शिंपल्यांमुळे ते म्युझियम आम्हांला चांगलंच लक्षात रहायला हवं होतं, पण ते म्युझियम फारच लहान होतं, आम्ही म्युझियमच्या आत शिरलो आणि तिथले प्राण्यांचे नमुने बघत पुढे जायला लागलो, तेवढ्यात तिथून बाहेर पडायचं दार समोर आलं सुद्धा! त्यामुळेच आम्ही त्या म्युझियमला भेट दिल्याचं मला अंधुकसं आठवतंय.

   नंतर तिथल्या अॅन्थ्रॉपॉलॉजिकल म्युझियमला भेट देऊन आम्ही अंदमानमधल्या आदिवासी जमाती आणि त्यांच्या जीवनपद्धतीची माहिती करून घेतली. म्युझियम पाहून आम्ही काहीजण तिथल्या खालच्या दालनात बसलो होतो, दालनाजवळच म्युझियममधलं एक दुकान आहे. त्या दुकानात ठेवलेल्या वस्तू बघाव्यात म्हणून मी तिकडे जात होते, तेवढ्यात आमच्या बसच्या क्लीनरने बाहेरून मला हाक मारत विनंती केली, की "सगळ्यांना लवकर निघायला सांगा, नाहीतर नंतर सेल्युलर जेलच्या संध्याकाळच्या कार्यक्रमाला जायला आपल्याला उशीर होईल." वास्तविक आमच्या ठरलेल्या कार्यक्रमानुसार आम्ही वेळेत सगळी ठिकाणं बघत होतो, त्यामुळे आम्हांला तसा काही उशीर वगैरे झालेला नव्हता. पण तिथून आम्ही आधी सागरिका एम्पोरियममध्ये जाणार होतो आणि त्यानंतर सेल्युलर जेलमध्ये जाणार होतो. जेलपाशी वाहनांच्या गर्दीत बस पार्क करण्यासाठी योग्य जागा मिळावी म्हणून लवकर निघून तिथे वेळेआधी पोहोचण्याची त्याची घाई चालली होती. त्याच्या घाईमुळे मी तिथल्या दुकानात वस्तू विकत घेण्याचा बेत रद्द केला आणि दालनात बसलेल्या बाकीच्यांना तो निरोप सांगितला. मग आम्ही घाईने बाहेर पडलो. मात्र म्युझियमच्या वरच्या मजल्यावर असलेले लोक खाली यायला वेळ लागणार होता, तोपर्यंत उन्हामुळे तहानलेल्या आम्ही तिथल्या शहाळेवाल्याकडून शहाळी घेतली आणि मगच बसमध्ये बसलो. पण म्युझियममध्ये असलेले बाकीचे सगळे लोक येईपर्यंत मध्ये इतका वेळ गेला, की तेवढ्या वेळात माझी म्युझियममधल्या दुकानातली खरेदीही आटोपली असती.

     तिथून आम्ही सागरिका एम्पोरियम या शासकीय दुकानात गेलो. या दुकानात आल्यावर मात्र माझी काहीशी निराशा झाली, कारण नॉर्थ बे कोरल बीचवरच्या दुकानात मी जशा मोत्यांच्या आणि पोवळ्यांच्या माळा पाहिल्या होत्या, तशा प्रकारच्या माळा इथे उपलब्ध नव्हत्या. इथे संवर्धित (कल्चर्ड) मोत्यांचे दागिने विकायला होते, पण त्यात विविधता कमी होती. त्यामुळे पाहिलेल्या वस्तू पटकन मनास येईनात. तसंच इथल्या काही वस्तू नॉर्थ बे कोरल बीचवरच्या दुकानातल्या वस्तूंपेक्षा जास्त महाग होत्या. काही स्वस्त वस्तूही होत्या, पण त्यांच्या किंमतीत पंधरावीस रुपयांचाच फरक होता. या दुकानात मोठ्या शिंपल्यांचे सुंदर नाईटलॅम्प विकायला होते, पण घरात आधीच कुठूनकुठून विकत घेतलेले वेगवेगळ्या प्रकारचे भरपूर नाईटलॅम्प असल्याने, मी ते मोठ्या शिंपल्यांचे नाईटलॅम्प विकत घेण्याचा बेत टाळला. बाकी दुकानात मोती आणि पोवळ्यांच्या दागिन्यांव्यतिरिक्त, शंखशिंपल्यांच्या शोभेच्या वस्तू, नारळाच्या करवंटीपासून बनवलेल्या वस्तू, शुद्ध खोबरेल तेल, पिशव्या, हॅण्डलूमची जाकीटं आणि इतर कपडे, लाकडी शोभेच्या वस्तू, लाकडी चमचे, लाटणी अशा वेगवेगळ्या वस्तू विकायला ठेवलेल्या होत्या. शेवटी ते सगळं बघत, तिथे फिरत हळूहळू एकेक वस्तू विकत घेत मी आणि माझ्या कुटुंबियांनी तिथे खरेदी केलीच.

     आमची खरेदी आटोपली, तेव्हाच नेमके तिथले लाईट गेले. बाकीचे काहीजण त्यांच्या विकत घ्यायच्या वस्तू घेऊन काऊंटरपाशी उभे होते, त्यांची बिलं तयार व्हायला वेळ लागणार होता. तितक्या अवधीत आम्ही काहीजण जवळच्या एका हॉटेलमध्ये जाऊन चहा घेऊन आलो. आम्ही परत दुकानापाशी आलो, तेव्हा तिथे वीणा वर्ल्डचे पर्यटक आलेले दिसले. आमच्या ग्रुपच्या सगळ्या लोकांची खरेदी आटोपल्यावर आम्ही तिथून निघून सेल्युलर जेलपाशी आलो. आमची बस जेलजवळ थांबली आणि आम्ही उतरल्यावर पार्किंगकरता लांब निघून गेली. जेलच्या समोर असलेल्या उद्यानात काही स्वातंत्र्यसेनानींचे पुतळे बसवलेले आहेत. संध्याकाळी त्यांच्यावर रंगीत प्रकाशझोत सोडलेले असतात. उद्यानाजवळच असलेला एक चहावाला पाहिल्यावर आमच्या सगळ्या ग्रुपचा तिथे चहा घेऊन झाला. मग आम्ही काहीजण जेलपाशी रांगेत अगदी पुढे उभे राहिलो. आमच्या ग्रुपमधले काहीजण मात्र समोरच्या उद्यानात नीट फिरून आले. शो चालू व्हायला अजून वेळ होता. तोपर्यंत तिथे वीणा वर्ल्डचे पर्यटक त्यांची दुकानातली खरेदी आटपून यायला लागले होते.

संध्याकाळच्या वेळी सेल्युलर जेलचा परिसर हळूहळू दिव्यांनी उजळायला लागला होता.
     
     अंदमानच्या सेल्युलर जेलमधल्या साऊंड अॅण्ड लाईट शो साठी आम्हांला एकापाठोपाठ एक आतमध्ये सोडायला सुरूवात झाली. सावरकरांना ज्या इमारतीत ठेवलं होतं, त्या इमारतीसमोरच्या प्रांगणात हा शो होतो. त्यासाठी तिथल्या स्वातंत्र्यज्योतीपासून काही अंतरावर लोकांना बसण्यासाठी खुर्च्या ठेवलेल्या आहेत. खुर्च्यांवर बसल्यावर समोरच्या प्रांगणातली सकाळी पाहिलेली एका कैद्याची शिक्षा भोगण्यासाठी उभी असलेली पाठमोरी प्रतिकृती समोर दिसत होती. ती खास या शो करताच उभी करण्यात आलेली आहे. त्या प्रतिकृतीशेजारी ब्रिटिश न्यायव्यवस्थेचं प्रतिनिधित्व करणारी एका रिकामी खुर्ची ठेवण्यात आलेली होती. ती प्रतिकृती, तिच्याशेजारची खुर्ची, प्रांगणाच्या दोन्ही बाजूंना असणाऱ्या जेलच्या भिंती आणि प्रांगणातला एका जुनापुराणा वृक्ष हेच त्या शो मध्ये सर्वात महत्त्वाची भूमिका बजावणार होते. सगळे लोक आसनस्थ झाल्यावर 'वंदे मातरम्' या गीताचं संगीत ऐकू यायला लागलं आणि लोक आदराने उभे राहिले. काही वेळातच एकजण 'खाली बसून घ्या' असं सांगण्यासाठी आला आणि लोक खाली बसले. 'वंदे मातरम्' चं ते संगीत शो चालू होईपर्यंत वाजतच राहणार होतं. संध्याकाळच्या अस्ताला जाणाऱ्या सूर्याबरोबर प्रांगणातले दिवे हळूहळू उजळत होते. सावरकरांच्या कोठडीतलाही दिवा चालू झाला होता. लोक उत्साहाने शो चालू होण्याची वाट पाहत होते. एकेकाळी अनेक कैद्यांनी जिथे प्राणांतिक छळ सोसत, मातृभूमीसाठी रक्त सांडत, पराकोटीच्या वेदना अनुभवल्या होत्या आणि त्यांचा आक्रोश जिथे घुमला होता, तो सेल्युलर जेलचा सध्या सजलेला परिसर आता उत्साही, आनंदी लोकांनी भरून गेलेला होता. काळाची किमया ही अशी अगाध असते. अखेर ठरलेल्या वेळेवर शो चालू झाला. फक्त ध्वनी आणि प्रकाश यांचा वापर करून, काळाचा पट उलगडून दाखवणारा तो शो अप्रतिम, अविस्मरणीय असाच होता. त्याचं शब्दांत वर्णन करता येणं अशक्य आहे. तो अनुभव प्रत्येकाने स्वतःच घ्यायला हवा.

शो मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणारा पुतळा
     
जेलच्या इमारतीच्या दुसऱ्या मजल्यावरच्या (सर्वात वरच्या) कडेच्या (उजव्या बाजूला असलेल्या) कोठडीतला दिवा लागलेला दिसतोय - हीच ती सावरकरांची कोठडी!
 
     शो संपल्यावर आम्ही भारावलेल्या मनाने जेलबाहेर पडलो, तेव्हा रात्रीच्या अंधारात समोरच्या उद्यानातले पुतळे प्रकाशाच्या झोतात न्हाऊन निघालेले दिसत होते. लांबवर उभ्या असलेल्या बसपाशी जातांना रस्त्याच्या एका बाजूने खाली खोलवर वसलेल्या घरांमधले दिवे ताऱ्यांसारखे लुकलुकतांना दिसत होते. आता अंदमानमधलं आमचं सगळं स्थळदर्शन आटोपलेलं होतं.पुढे चालत असलेल्या लोकांच्या निळ्या टोप्या शोधत आम्ही बसच्या दिशेने निघालो होतो.

शो संपल्यावर आम्ही सेल्युलर जेलबाहेर पडलो, तेव्हा जेलचा परिसर दिव्यांच्या प्रकाशात पूर्णपणे नाहून निघाला होता. 
   
जेलसमोरच्या उद्यानातले स्वातंत्र्यसेनानींचे पुतळे रंगीत प्रकाशझोतात उजळून निघाले होते, त्यात हा स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचा पुतळा समोरच होता.

स्वातंत्र्यसेनानी - इंदु भूषण रॉय
  
स्वातंत्र्यसेनानी - बाबा भान सिंह
  
रात्रीच्या वेळी जेलसमोरच्या सखल भागात लागलेले दिवे लुकलुकतांना दिसत होते, ते दृश्य अतिशय सुंदर दिसत होतं. 
    
     आता हॉटेलवर गेल्यावर थोडी विश्रांती घेऊन मग पार्टीसाठी हॉटेलच्या टेरेसवर जमायचं होतं. टेरेसवर सगळ्यांना बसण्यासाठी गोलाकार खुर्च्या मांडल्या होत्या. बाजूला टेबलं मांडलेली होती. आमच्या पुढ्यात येणाऱ्या वेफर्स, स्टार्टर्स, ज्यूस इत्यादींचा आस्वाद घेत, लुकलुकणाऱ्या ताऱ्यांनी भरलेल्या मोकळ्या आभाळाखाली मोकळ्या टेरेसवर आमच्या ग्रुपचे खेळ रंगले होते. त्यातले काही खेळ देवकुळ्यांनी घेतले, तर काही खेळ गंद्र्यांनी घेतले. मध्येच देवकुळ्यांनी गंद्रे दांपत्याची एक मुलाखतही घेतली. मग पुन्हा खेळ चालू झाले. ट्रीपमधले हे खेळ सगळ्यांना सहज खेळता येतील आणि सगळ्यांनाच खेळावेसे वाटतील असे असले, की खेळांमुळे लोकांचा आनंद अजून वाढतो. पण जर खेळ खेळतांना खेळासाठी एखाद्या व्यक्तीला आवडत नसलेली गोष्ट मनाविरूद्ध करावी लागली, तर त्यामुळे त्या व्यक्तीला ट्रीपमुळे झालेल्या आनंदावर तिच्या खेळातल्या नाराजीचं विरजण पडू शकतं. काळजीपूर्वक निवडलेल्या खेळांमुळे मात्र लोकांच्या आनंदात अजून भरच पडते. खेळाचा आमचा हा शेवटचा दिवस असल्याने आज खेळ जास्त रंगले होते आणि रोजच्यापेक्षा उशीरा संपले होते. त्यानंतर खेळात जिंकलेल्या व्यक्तींना बक्षिसांचं वाटप झालं आणि मग टेरेसवरच आमचं जेवण झालं. काहीजण तिथे रात्री उशीरापर्यंत थांबले होते, पण आम्ही मात्र लवकर खाली आलो होतो.

     आम्ही खरेदी केलेल्या वस्तू आणि माझ्या कुटुबियांना खेळात बक्षिसं म्हणून मिळालेल्या वस्तू अशा सगळ्या वस्तू त्यातल्या शंखशिंपले, मोती, पोवळे इत्यादींमुळे आम्हांला एका वेगळ्या बॅगेत भराव्या लागणार होत्या आणि ती बॅग केबिन लगेज म्हणून सोबत बाळगावी लागणार होती. मात्र इतके दिवस तिथल्या समुद्रकिनाऱ्यावरून आम्ही जे सगळे मोठमोठे प्रवाळांचे तुकडे गोळा केले होते, ते सगळे आम्हांला हॉटेलमध्येच ठेवून द्यावे लागणार होते. काहीशा जड मनानेच आम्ही ते सामानातून बाहेर काढले. हॉटेलच्या आवारातल्या झाडांच्या आळ्यात काही सुंदर प्रवाळ ठेवलेले मी पाहिले होते, तेही असेच इतर पर्यटकांनी हॉटेलमध्येच ठेवून दिलेले असावेत. सामानाची बांधाबांध करुन झाल्यावर आम्ही निश्चिंत झालो. आता दुसऱ्या दिवशी सकाळी रोजच्यापेक्षा थोडं उशीरा म्हणजे साडेसातला तयार होऊन नाश्त्यासाठी खाली जमायचं होतं.

     शेवटच्या दिवशी सकाळी आम्ही रोजच्याप्रमाणे तयार होऊन सांगितलेल्या वेळेच्या आधीच खाली आलो. बहुतेक सगळेजण तिथे स्वागतकक्षात जमल्यावर बर्वेकाकांनी सगळ्यांना योगाबद्दलच्या काही सोप्या टीप्स दिल्या. त्यानंतर आम्ही नाश्ता करण्यासाठी गेलो, तर तिथल्या टेबलावरचे तीन ट्रे आम्हांला चक्क रिकामे दिसले. त्या ट्रेमध्ये ठेवायचे पदार्थ तयार होऊन येत आहेत, असं काऊंटरवरच्या माणसाने सांगितलं. पण काहीजणांनी 'तिथे आहेत ते पदार्थ घेऊन खायला सुरूवात करू या' असा विचार करून डिशमध्ये वाढून घ्यायला सुरूवात केल्यावर, सर्वच जण रांगेत उभे राहिले. थोड्या वेळाने तिथे छोले आणि मेथीच्या पुऱ्या आणण्यात आल्या. मेथीच्या पुऱ्या चविष्ट होत्या, पण आधीच बाकीच्या पदार्थांनी पोट भरत आलेलं असल्याने आम्ही फक्त त्या पुऱ्यांची चव पाहण्यापुरती एखादी पुरी घेतली. तेवढ्यात देवेंद्र गंद्र्यांनी घोषणा केली, की "आजच्या शेवटच्या दिवशी देवकुळ्यांनी स्वतः सगळ्यांसाठी साखरभात बनवलेला आहे." हे ऐकल्यावर काहीजणांना असं वाटलं, की 'हे आधी माहिती असतं, तर आम्ही नाश्ता करण्याची एवढी घाई केली नसती.' मी साखरभात खाऊन पाहिला आणि देवकुळ्यांच्या पाककौशल्याला दाद दिली.

     नाश्ता आटोपल्यावर आम्ही हॉटेलच्या आवारात थांबलो होतो. तिथे येऊन रूपाली गंद्रेंनी सगळ्या स्त्रियांना मोगऱ्याचे गजरे दिले. एखाद्या समारंभाला जावं, तशा गजरे लावून बहुतेकजणी विमानप्रवासासाठी सज्ज झालेल्या होत्या. सकाळी नऊ वाजण्याच्या सुमारास आम्हांला विमानतळावर पोहोचायचं होतं. आमचं गो एअरचं विमान अकरा वाजता सुटून मुंबईला दुपारी तीन वाजता पोहोचणार होतं. पण आमचं विमानातलं दुपारचं जेवण बुक केलेलं नव्हतं. गो एअरच्या आधीच्या अनुभवामुळे विमानातलं जेवण घेण्यासाठी आम्ही कोणी विशेष उत्सुकही नव्हतो. त्यात नुकताच आमचा पोटभर नाश्ता झालेला होता. तेवढ्यात देवेंद्र गंद्र्यांनी पाण्याच्या बाटल्यांबरोबर सगळ्यांच्या हातात खाद्यपदार्थांच्या पिशव्या दिल्या. त्यात पॅक केलेलं सॅण्डविच, टोमॅटो केचपचा एक छोटा पॅक, बिस्कीटांचा एक पुडा आणि अॅपी ज्यूसचा एक पॅक हे सगळं दिलेलं होतं. त्यामुळे विमानातले पदार्थ खाण्याचा काही प्रश्न उरला नव्हता. मग हॉटेल सोडण्याची आमची तयारी चालू झाली. हॉटेलमधल्या कर्मचारी स्त्रिया आमचं सामान खाली आणून ते विमानतळावर घेऊन जाणाऱ्या गाडीत भरत होत्या.

     निघण्याची वेळ झाल्यावर आम्ही बसमधून शेवटचा प्रवास करत पोर्ट ब्लेअरच्या 'वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर' पोहोचलो. विमानतळावरची सुरक्षा व्यवस्था कडक होती, याची चुणूक आम्हांला लगेच मिळाली. आमचं सामान स्कॅन झाल्यावर त्यातली नेमकी माझी बॅगच अडवली गेली. माझ्या बॅगेत प्रवाळ, शंखशिंपले असं काहीही नव्हतं, तरी माझी बॅग का अडवली गेली असावी याचा मला प्रश्न पडला होता. स्कॅनरवर त्या बॅगेतला कॅमेऱ्याच्या सेलचा चार्जर पाहून तिथल्या अधिकाऱ्याने बॅग अडवली होती. त्या बॅगेत कॅमेऱ्याच्या सेलचा चार्जर आहे याचा खुलासा केल्यावर माझी बॅग पुढे जाऊ देण्यात आली. सामानाची तपासणी करणाऱ्या एका अधिकाऱ्याने आमच्या पुढे असलेल्या कोणाची तरी बॅग अडवून त्यांच्या बॅगेतली समुद्रकिनाऱ्यावरून गोळा केलेल्या शंखशिंपल्यांची प्लॅस्टिकची पिशवी त्यांना तिथेच बाहेर काढून ठेवायला लावली होती.

     चेक इन झाल्यावर थोड्या वेळाने आमच्या विमानाची उद्घोषणा झाली. आम्हांला विमानापाशी सोडण्यासाठी बाहेर बस उभी होती. आम्हांला रांगेने बसमध्ये सोडलं गेलं. बसमधून उतरल्यानंतर विमानात चढतांना प्रत्येकाच्या जवळच्या केबिन लगेजचे टॅग्ज काळजीपूर्वक तपासण्यात आले. विमानात शिरल्यावर जणू तिथे आत कसला तरी धूर सोडला असावा असा आभास होणाऱ्या हवेच्या वाफा दिसत होत्या. अंदमानमधल्या उष्ण वातावरणामुळे विमानातली ए.सी.ची हवा गरम होत होती आणि त्यामुळे विमानात धूर सोडला असावा, असा आभास होत होता. यावेळेलाही आम्हांला विमानात पंखांच्या मागच्या बाजूलाच जागा मिळाली होती. विमानाने हवेत उड्डाण केल्यावर खिडकीतून दिसेल तेवढं अंदमान आम्ही डोळाभरून साठवून ठेवत होतो. या परतीच्या प्रवासात गो एअरच्या विमानातल्या वस्तू विक्रीच्या उपक्रमाला उदार आश्रय देत काहीजणांनी विमानात वस्तू विकत घेतल्या. विमान चेन्नईला थांबलं, तेव्हा कानडे कुटुंबिय सगळ्यांचा निरोप घेत चेन्नईलाच उतरले. पुढच्या काही दिवसांत ते चेन्नई आणि आजूबाजूच्या परिसराची सफर करणार होते. चेन्नईत पुन्हा एकदा विमानातल्या सर्व प्रवाशांच्या बोर्डींग पासचं आणि वरच्या कप्प्यांमध्ये ठेवलेल्या सामानाचं व्यवस्थित चेकींग झालं. तिथून उड्डाण करून विमान मुंबईला पोहोचलं आणि विमानातून उतरल्यावर सगळ्यांना सरकत्या पट्ट्यावरून येणारं आपलं सामान घेण्याची घाई झाली. आता घरी परतण्याचे वेध लागलेल्या सगळ्यांनी पटापट एकमेकांचा निरोप घेत टॅक्सी ठरवण्यासाठी धाव घेतली. टॅक्सीतून थेट घराच्या दारापाशी येतांना ही अविस्मरणीय ट्रीप संपल्याची जाणीव होत होती, तशीच घरी परतण्याची ओढही लागली होती.

     नंतर ट्रीपचे फोटो पाहिल्यावर सगळ्यांकडून फोटो अणि फोटोत दिसणारा अंदमानचा परिसर आवडल्याच्या उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया आल्या. ज्यांची मला या ट्रीपमध्ये आठवण झाली होती, त्यांच्याही उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया आल्यावर, अंदमानचं सौंदर्य त्यांना माझ्या फोटोतून का होईना पण अनुभवता आलं, याचं मला समाधान वाटलं. आता जर त्यांच्यापैकी कोणाला अंदमानला जावंसं वाटलं, तर मला अंदमान जेवढं सुंदर आणि स्वच्छ दिसलं होतं, त्यापेक्षाही जास्त नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेलं, स्वच्छ आणि आवश्यक त्या सुविधांनी युक्त अंदमान त्यांना दिसावं, हीच माझी इच्छा आहे. अंदमानचा प्रदेश म्हणजे द्वीपसमूह असल्याने तिथे विमानाने आणि बोटीने जाणाऱ्या पर्यटकांची संख्या मर्यादेत राहते, तसंच तिथे वेगवेगळ्या ठिकाणी असलेल्या सुरक्षा नियमांमुळे कोणत्याही ठिकाणी लोकांची खूप गर्दी होत नाही, त्यामुळे तिथे स्वच्छताही राखली जाते आणि त्या ठिकाणचं नैसर्गिक सौंदर्यही बऱ्यापैकी अबाधित राहतं. यापुढेही अंदमानचा विकास करतांना तिथलं नैसर्गिक सौंदर्य अबाधित राहील आणि पर्यटकांची संख्या मर्यादित राहील याची काळजी घेतल्यास अंदमान अधिकच सुंदर आणि सुरम्य बनेल, याबद्दल मला काहीही शंका नाही.

     अंदमानच्या ट्रीपनंतर हिमश्रीचा फीडबॅक मागणारा मेसेज आला अणि एकदोन सूचनांचा समावेश असलेला माझा फीडबॅक दिल्यावर लगेच त्याचं उत्तरही आलं. मी आधी कधी इतर ट्रॅव्हल कंपन्यांसोबत प्रवास केला नसल्याने हिमश्रीची इतर कोणाबरोबर तुलना करू शकणार नाही, मात्र इतकं निश्चित सांगू शकेन, की आमचा प्रवास तसा चांगला झाला. आम्हांला प्रवासात कोणतीही अडचण आली नाही आणि कशाचीही कमतरता जाणवली नाही. आमच्या ग्रुपमधले सगळे लोक हळूहळू का होईना पण सगळ्यांमध्ये मिसळत गेले. एकमेकांशी मिळूनमिसळून वागणाऱ्या सगळ्या लोकांमुळे ही ट्रीप घरगुती ट्रीपसारखीच वाटत होती. ट्रीपमध्ये रेंगाळत फिरणाऱ्या माझ्यासारख्या व्यक्तीलाही अंदमानमधली बहुतेक ठिकाणं बघतांना कुठे घाई झाली नाही आणि ती ठिकाणं व्यवस्थित पाहिल्याचं समाधान मिळालं. या ट्रीपमध्ये देवेंद्र गंद्रे आणि रूपाली गंद्रे हे दोघेहीजण सगळ्यांकडे वैयक्तिक लक्ष पुरवत होते. या लहानशा ट्रीपमध्ये आम्हांला अंदमानच्या नैसर्गिक सौंदर्याचा मनसोक्त आनंद घेता आला, तिथल्या प्रवाळांचं सौंदर्य अनुभवता आलं, तसंच सेल्युलर जेलची संपूर्ण सफर करायला मिळाली आणि हे सुरम्य अंदमान त्याच्या सुंदर आठवणींसहित कायमचं माझ्या मनाच्या एका कोपऱ्यात ठाण मांडून बसलं.

     खरंतर मी ट्रीपहून परत आल्यावर शक्य तितक्या लवकर हे प्रवासवर्णन लिहायला घेतलं होतं, पण काही अपरिहार्य कारणांमुळे या प्रवासवर्णनाचे भाग एकापाठोपाठ एक प्रकाशित करतांना अधिकाधिक उशीर होत गेला. यातला तपशील लिहितांना अनावधानाने एखादी गोष्ट राहून गेली असण्याचीही शक्यता आहे, पण ट्रीपला आलेले कोणी त्याचा राग मानून घेणार नाहीत, ही अपेक्षा! तसंच वाचकांनाही माझ्या प्रवासवर्णनाचा उपयोग व्हावा म्हणून काही ठिकाणी मुद्दाम तपशीलवार वर्णन केलं आहे. या माझ्या प्रवासवर्णनाचा कोणाला प्रवासासाठी उपयोग झाल्यास, मला निश्चितच त्याचा आनंद वाटेल, हे सांगून या प्रवासवर्णनाची इथे सांगता करते आहे.
                  

Tuesday, August 2, 2016

अंदमान ट्रीप - भाग १५ - पोर्ट ब्लेअर - सॉ मिल आणि सेल्युलर जेल

आधीचे भाग -
पुढे -

     दुसऱ्या दिवशी सकाळी सात वाजता आम्ही तयार होऊन नाश्ता करण्यासाठी खाली आलो. देवकुळे आजही झब्बा, खादीचं जाकीट असा लक्षवेधक पोशाख परिधान करून आले होते. नाश्ता आटोपल्यावर आम्ही स्थळदर्शनाकरता निघालो. आता आम्ही आधी आशिया खंडातली सर्वात मोठी असलेली चातम सॉ मिल बघणार होतो. अंदमानच्या मुख्य बेटालगत असलेल्या छोट्याशा चातम बेटाच्या संपूर्ण भूभागावर ही चातम सॉ मिल उभारलेली आहे. चातम बेट मुख्य बेटाशी एका पुलाने जोडलेलं आहे. खरंतर आम्ही ही मिल शेवटच्या दिवशी बघणार होतो, पण आदल्या दिवशीच फिशरीज म्युझियम पाहिल्यामुळे शिल्लक असलेला वेळ सत्कारणी लावत आम्ही आधीच मिलला भेट देण्यासाठी निघालो होतो. चातम सॉ मिलमध्ये पाण्याच्या बाटल्या आणि प्लॅस्टिकच्या पिशव्या नेण्यावर बंदी आहे. त्यामुळे काही जणांकडे असलेल्या प्लॅस्टिकच्या पिशव्या आणि बाटल्या तिथल्या काऊंटरवर जमा करून आम्ही मिलमध्ये शिरलो. मिलमध्ये फोटो काढायला परवानगी होती. तिथे आमचे दोन गट करून आम्हांला मिल दाखवण्यात आली.

     आम्हांला सर्वप्रथम एका संग्रहालयात नेण्यात आलं, मिलमध्ये बनवण्यात आलेल्या काही लाकडी वस्तू तिथे प्रदर्शनासाठी मांडून ठेवण्यात आल्या होत्या. तिथे सुरूवातीलाच एक फलक लावलेला होता, त्यावर वेगवेगळ्या झाडांच्या खोडांचं वर्गीकरण करून त्यांचे उपयोग कशाकरता केले जातात, ते दिलेलं होतं. एका प्रचंड घेर असलेल्या झाडाच्या बुंध्याचा आडवा काप घेऊन, त्यापासून तयार केलेलं टेबल पुढे मांडलेलं होतं. दोन जुळ्या झाडांच्या खोडांचा पॉलिश केलेला कापही तिथे ठेवलेला होता. फक्त अंदमानमध्येच आढळणाऱ्या पडॉक वृक्षाच्या खोडापासून तयार केलेल्या वस्तू, काही वाद्यं, निकोबारी झोपडी, काही बोटी इत्यादींची मॉडेल्स तिथे ठेवण्यात आलेली होती. त्याव्यतिरिक्त फर्निचर, सुंदर कोरीव काम केलेले पुतळे, देव्हारे, एक तोल साधणारी बाहुली, काही जतन केलेले मृत प्राणी इत्यादी तिथे मांडून ठेवलेले होते. त्या दालनाबाहेर दालनालगतच एक लाकडी वस्तूंचं दुकानही होतं.

निकोबारी झोपडी
    
विविध लाकडी वस्तू
  
तोल साधणारी बाहुली
  
बोटीची प्रतिकृती
     
जुळ्या खोडांचा काप
    
लाकडी देव्हाऱ्यातल्या या गणपतीला कोणीतरी फूल वाहून, त्याच्यापुढे उदबत्ती लावून पूजाही केली आहे आणि भाविकपणे समोरच्या करंड्यात पैसेही वाहिलेले दिसताहेत.
     
कुठूनही पाहिलं, तरी हा पक्षी सारखा आपल्याकडे पाहत असल्याचंच जाणवतं.
   
सॉ मिलमधल्या यंत्राची प्रतिकृती - मिलमधल्या रूळांवरून लाकडाचे ओंडके वाहून नेणाऱ्या ट्रॉल्या - त्यांच्यापुढे असलेल्या हिरव्या लाल यंत्राच्या धारदार पात्याने ओंडक्याचे विशिष्ट जाडीचे काप कापले जातात आणि यंत्रापुढे असलेल्या सरकत्या पट्टयांवरून पुढे पाठवले जातात. मिलमध्ये ठिकठिकाणी अशी कापणीयंत्रे बसवलेली आहेत.
   
सॉ मिलच्या आवारातली प्रतिकृती
    
     तिथून आम्ही प्रत्यक्ष लाकडं कापली जातात, त्या विभागाला भेट दिली. तिथे लाकडाचे ओंडके आणून ते समुद्राच्या पाण्यात पंधरा दिवस भिजत ठेवतात. त्यानंतर ते ओंडके बाहेर काढून रचून ठेवले जातात आणि त्यांच्या वर्गीकरणानुसार त्या ओंडक्यांवर खुणा केल्या जातात. त्यानंतर ते ओंडके कापण्यासाठी मशिनपाशी आणले जातात आणि आवश्यकतेनुसार विविध आकारांमध्ये कापले जातात. कापलेले लाकडांचे तुकडे पुन्हा दुसरीकडे नीट रचून ठेवले जातात.

मिलच्या आवारात आणलेले मोठमोठे लाकडी ओंडके
       
विशिष्ट आकारात कापलेल्या लाकडी पट्ट्या बाजूला व्यवस्थित रचून ठेवल्या जातात, मिलमधली जागा पूर्ण भरल्याने बहुधा या पट्ट्या बाहेर आवारात रचून ठेवल्या होत्या.
      
इथून ओंडके समुद्राच्या पाण्यात टाकून भिजवले जातात, तसंच पूर्ण भिजवलेले ओंडके पाण्याबाहेर काढून ते पुढे मिलमध्ये ठिकठिकाणी पाठवले जातात.
  
हिरव्या रंगाच्या या यंत्रावर लाकूड कापलं जातं आणि यंत्रापुढे असलेल्या काळ्या रोलरवरून लाकडाचे काप पुढे पाठवले जातात.
     
     त्या विभागातून बाहेर येऊन आम्ही तिथल्या बॉम्ब पिटला भेट दिली. दुसऱ्या महायुद्धात चातम बेट जपान्यांच्या ताब्यात असतांना ब्रिटिशांनी तिथे बॉम्ब टाकला होता. त्या बॉम्बमुळे तिथे एक मोठा खड्डा पडला होता. आता इतक्या वर्षांत आजूबाजूच्या झाडांच्या गळणाऱ्या पानांमुळे आणि पावसामुळे येणाऱ्या मातीमुळे तो खड्डा काहीसा भरला गेला आहे, तरीही त्या खड्ड्याचा खोलवर असलेला विस्तार जाणवत होता. त्या खड्ड्यावरून पलिकडच्या बाजूला जाण्यासाठी तिथे एक छोटासा झुलता पुलही बांधलेला आहे. हा खड्डा बघत असतांना अंदमानमधल्या मड व्होल्कॅनोचा विषय निघाला. आमच्या ग्रुपमधल्या वयस्क व्यक्तींचा विचार करून गंद्रेंनी मड व्होल्कॅनो हे ठिकाण ट्रीपच्या स्थळदर्शनात समाविष्ट केलेलं नव्हतं. मिलमधून बाहेर पडल्यावर तिथल्या प्रवेशद्वारापाशी आमच्या सर्वाचं एक फोटोसेशन झालं आणि मग आम्ही बसमधून सेल्युलर जेलकडे निघालो.

बॉम्ब पिट आणि झुलता पूल
  
सॉ मिलच्या प्रवेशद्वारातून दिसणारा समुद्राचा नजारा!
   
     सेल्युलर जेलच्या त्या थंड, दगडी इमारतीतून आत शिरल्यावर तिथे आमचे गाईड 'तिरूपती' यांच्याशी आमचा परिचय करून देण्यात आला. तिथल्या स्वातंत्र्य ज्योतीचं दर्शन घडवून मग तिरूपतींनी आम्हांला सगळ्यात आधी नेलं, ते कैद्यांना फाशी दिलं जात होतं, त्या ठिकाणी. आता त्या जागेवर विटांचं बांधकाम करून ते ठिकाण बंदिस्त केलेलं आहे, पण सावरकर तिथे असतांना, त्या ठिकाणी उघड्यावर फाशी दिली जात असे. एका वेळी तीन जणांना फाशी देण्यासाठी तिथे तीन दोर उभारलेले होते. त्या फाशीच्या जागेच्या अगदी समोरच सावरकरांची कोठडी होती. तिथे फाशी दिली जात असतांना सावरकरांना ते दृश्य सहज दिसावं, म्हणून मुद्दाम त्यांना फाशीच्या जागेच्या समोर असलेल्या सर्वात कडेच्या कोठडीत ठेवण्यात आलेलं होतं.

सेल्युलर जेलमध्ये प्रवेश करतांना
      
फाशीचं ठिकाण - पूर्वी इथे उघड्यावरच कैदयांना फाशी दिलं जायचं - या जागेच्या समोरच सावरकरांची कोठडी होती.
      
सेल्युलर जेलच्या याच इमारतीत सावरकरांची कोठडी आहे. आता सेल्युलर जेलचा सगळा परिसर सुशोभित केलेला आहे, पण एकेकाळी इथे असंख्य कैदी नरकयातना भोगत होते.
    
     सेल्युलर जेलची इमारत आणि तिच्यासमोरचं प्रांगण आता व्यवस्थित सुशोभित केलेलं आहे, पण एकेकाळी अनेक कैद्यांनी तिथे प्राणांतिक छळ सोसला होता. सेल्युलर जेलमध्ये अनेक कैदी काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगण्यासाठी येत असत. काळं पाणी म्हणजे काळ (काल / समय) आणि समुद्राचं पाणी यामुळे स्वजनांपासून ताटातूट होऊन तुरुंगात एकाकी पडलेले कैदी सश्रम कारावास भोगत असत, त्या कारावासाला अंदमानमधल्या उष्ण हवामानाची, डासांची आणि रोगराई पसरवणाऱ्या अशुद्ध पाण्याचीही भक्कम साथ असायची. या सश्रम कारावासामध्ये कैदी नुसतेच त्यांच्या शारिरिक क्षमतेपेक्षा अधिक काम करत नसत, तर त्याच्या जोडीने त्यांचा भरपूर शारिरिक, मानसिक छळही होत असे. कैद्यांना दिलेलं काम त्यांनी वेळेत पूर्ण केलं नाही, तर त्यांना त्याची शिक्षा व्हायचीच, पण त्याबरोबरच कैद्यांना मूत्रविसर्जनाकरता जे मातीचं मडकं दिलं जायचं, ते जर चोवीस तासांत भरून वाहिलं, तर त्यासाठीही शिक्षा व्हायची. ही शिक्षा टाळण्यासाठी कित्येक कैदी कमीत कमी पाणी पिण्याचा मार्ग अवलंबायचे. कमीत कमी पाणी पिऊन श्रम करतांना ते त्यांचा मृत्युलेखच लिहित असायचे.

जेलमधल्या कैदयांना सश्रम कारावास म्हणून कोणत्या शिक्षा दिल्या जात होत्या, ते या दालनात बघायला मिळते.
    
     तिरूपतींकडून माहिती ऐकता ऐकता आम्ही आलो ते कोल्हूची शिक्षा दिली जात असलेल्या जागी. तिथे पूर्वी वापरात असलेलं एक कोल्हूचं भलंमोठं भांडं ठेवलेलं होतं. त्याच्यापुढे कोल्हू फिरवून तेल काढणाऱ्या एका पुतळ्याची प्रतिकृती आणि असोला नारळ लोखंडी बत्त्यावर सोलणाऱ्या पुतळ्याची प्रतिकृती ठेवलेली होती. पूर्वी तिथल्या कैद्यांना शिक्षा म्हणून दररोज त्यांच्या शारिरिक क्षमतेपेक्षा अधिक तेल कोल्हूवर काढावं लागायचं किंवा नारळ सोलावे लागायचे किंवा काथ्या तयार करावा लागायचा. निर्धारित काम पूर्ण झालं नाही, तर त्यासाठी कोड्यांचा दंड दिला जात असे. एका कैद्याला कोडे लगावणाऱ्या अधिकाऱ्याची प्रतिकृतीही तिथे उभारलेली आहे. तिथल्या कैद्यांना शिक्षा म्हणून अशा प्रकारच्या बेड्या घातल्या जात असत, की त्या बेड्यांमुळे त्या कैद्यांना खाली बसता येणं अशक्य व्हावं. वेगवेगळ्या तीन प्रकारच्या बेड्या घातलेल्या कैद्यांच्या प्रतिकृतीही तिथे उभारलेल्या आहेत.

तुरुंगात पूर्वी वापरला जात असलेला खरा कोल्हू
      
कोल्हूवर तेल काढत असलेला कैदी आणि बत्त्यावर असोले नारळ सोलणारा कैदी यांच्या प्रतिकृती
    
कैदयांना शिक्षा म्हणून दिलेले रोजचे निर्धारित काम ते पूर्ण न करू शकल्यास त्यांना कोडे लगावले जात असत.

कैद्यांना शिक्षा म्हणून अशा प्रकारच्या बेड्या घातल्या जात असत, की त्या बेड्यांमुळे त्या कैद्यांना खाली बसता येणं अशक्य व्हावं.
      
     त्यानंतर आम्ही सावरकरांच्या कोठडीकडे निघालो. एका गोलाकार मनोऱ्याच्या सात दिशांना पसरलेल्या सात इमारतींमध्ये तिथल्या कैद्यांना ठेवलं जात असे. (आता त्यातल्या फक्त तीन इमारती शिल्लक आहेत, उरलेल्या इमारतींच्या जागी हॉस्पिटल आहे.) या सेल्युलर जेलमधल्या छोट्या आकाराच्या कोठड्या कैद्यांना एकाकीपणाचा पुरेपुर भास होईल अशा पद्धतीने उभारलेल्या आहेत. तिथे एका खिडकीतून जेमतेम प्रकाश येणाऱ्या, लहान कोठड्यांमध्ये कैद्यांना अतिशय कडक सुरक्षेत ठेवलेलं असायचं. त्यासाठी प्रत्येक कोठडीची भलीमोठी, जडशीळ लोखंडी कडी कोणालाही सहजासहजी काढता येऊ नये अशी भिंतीच्या खळग्यात बसवलेली असायची. सावरकरांना ज्या इमारतीत दुसऱ्या मजल्यावर, सर्वात शेवटच्या टोकाला ठेवलं होतं, तिथे त्यांच्या कोठडीला अजून एक जास्तीचा दरवाजा बसवलेला आहे. इंग्रज सावरकरांना अतिशय धोकादायक बंदी मानत होते, म्हणून ही खास सुरक्षाव्यवस्था केलेली होती. आम्ही सावरकरांच्या कोठडीत गेलो, तेव्हा तिथे समोर त्यांचा फोटो ठेवलेला दिसला. फोटोसमोर त्यांना तुरुंगात देण्यात आलेली भांडीही ठेवली होती. कोठडीत गेल्यावर आम्ही क्षणभर स्तब्ध झालो. मग आमच्या ग्रुपमधल्या वयाने सर्वात ज्येष्ठ असणाऱ्या कोप्पीकर आजोबांनी सावरकरांच्या फोटोला हार घातला. नेमके त्याच वेळी माझ्या कॅमेऱ्यातले सेल संपले. सेल बदलेपर्यंत तो क्षण निसटून गेला होता.

जेलमधली एक अंधारकोठडी
     
जेलमधल्या प्रत्येक कोठडीची भलीमोठी, जडशीळ लोखंडी कडी कोणालाही सहजासहजी काढता येऊ नये अशी भिंतीच्या खळग्यात बसवलेली होती.
      
दोन दरवाजे बसवलेली सावरकरांची कोठडी! इंग्रज सावरकरांना अतिशय धोकादायक बंदी मानत होते, म्हणून ही खास सुरक्षाव्यवस्था केलेली होती.
       
अंदमानच्या या जेलमध्ये सावरकरांनी काळ्या पाण्याच्या शिक्षेची दहा वर्षं काढली.
      
सश्रम कारावासातही स्फुरलेले काव्य तुरुंगाच्या भिंतीवर कोरणारे कविहृदयाचे सावरकर आणि त्यांचे ते कमला नावाचे काव्य, दोन्हीही अद्भुतच!
    
सावरकरांच्या कोठडीत ठेवलेली सावरकरांची प्रतिमा आणि त्यापुढे त्यांना जेलमध्ये वापरण्यासाठी दिलेली भांडी.
   
     मग तिथून आम्ही मुख्य मनोऱ्यात आलो. मनोऱ्यात लावलेली हुतात्म्यांच्या नावाची यादी वाचत आम्ही मनोऱ्याच्या सर्वात वरच्या मजल्यावर गेलो. तिथून समोर निळा समुद्र पसरलेला दिसत होता. त्यावेळी तिथे सगळे जण जमलेले पाहून देवेंद्र गंद्रेंनी आमचे गाईड तिरूपती यांचे आभार मानत, त्यांना सावरकर विषयक पुस्तकं देत त्यांचा सत्कार केला. नंतर तिथून लवकर खाली जाण्यासाठी रूपाली गंद्रेंनी आम्हांला घाई केली खरी, पण आम्ही काहीजणच तिथून लवकर खाली आलो. आम्ही खालच्या प्रांगणात असलेल्या एका दालनातलं स्वातंत्र्यसेनानींच्या फोटोंचं आणि तिथे लिहिलेल्या ऐतिहासिक माहितीचं प्रदर्शन बघून बाहेर पडलो, तरी बाकीचे अजून मनोऱ्याच्या वरच्या मजल्यावरच रेंगाळलेले होते.

जेलच्या मनोऱ्यातून दिसणारा समुद्र
      
जेलच्या प्रांगणातली शिक्षा भोगणाऱ्या कैद्याची प्रतिकृती - इथेच जेलमधला संध्याकाळचा साऊंड अॅण्ड लाईट शो रंगतो.
     
स्वातंत्र्यज्योत - इथेच आमचा गीतगायनाचा कार्यक्रम झाला.
    
एका दालनातली सेल्युलर जेलची प्रतिकृती तिच्या मागच्या बाजूने कॅमेऱ्यात टिपली आहे. मध्यवर्ती मनोऱ्यापुढे सात दिशांना उभारलेल्या सात इमारतीच्या कोठडयांची रचना अशी होती, की कैदयांना एकमेकांशी सहजपणे संपर्क साधता येऊ नये.
      
     तिथे असलेलं अजून एका दालन पाहत आम्ही स्वातंत्र्य ज्योतीकडे निघालो. तिथे सावरकरांनी लिहिलेली गीतं गायली जाणार होती. माझ्या मागून प्रभुदेसाई आणि देवेंद्र गंद्रे येत होते. अचानक पाठीमागून 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला' ह्या गाण्याचे सूर ऐकू आले. ते गाणं प्रभुदेसाई म्हणणार होते, पण पाठीमागून ऐकू येणाऱ्या सुरांचा पोत देवेंद्र गंद्रेंच्या आवाजासारखा वाटत होता. सेल्युलर जेलच्या त्या वातावरणात कोण गातंय हे पाहण्यासाठी मुद्दाम मागे वळून गाणाऱ्या व्यक्तीला विचलित करावं, असं मला वाटलं नाही. त्यामुळे मागे नेमकं कोण गाणं गात होतं हे मला समजलं नाही.

     स्वातंत्र्यज्योतीपाशी सगळेजण जमल्यावर सेल्युलर जेलच्या अधीक्षक खान मॅडम तिथे आल्या. मग सावरकरांच्या स्मृतीला अभिवादन म्हणून तिथे सगळ्यांनी 'जयोस्तुते श्री महन्मंगले' हे गाणं गायलं. त्यानंतर प्रभुदेसाईंनी 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागरा प्राण तळमळला' ह्या गाण्याचं पहिलं कडवं म्हंटलं. गीतगायनानंतर आमच्यासमोर खान मॅडमनी एक छोटं पण समयोचित भाषण केलं. त्या छोट्याशा भाषणानंतर देवेंद्र गंद्रेंनी खान मॅडमना पुष्पगुच्छ देत त्यांचे आभार मानले. मग प्रवेशद्वाराजवळच्या दोन दालनांमधलं प्रदर्शन पाहून आम्ही बाहेर पडलो. तिथे दालनांच्या वर असलेल्या आर्ट गॅलरीलाही काही जणांनी भेट दिली. एव्हाना माझे पाय दुखायला लागलेले असल्याने, मी आर्ट गॅलरीत न जाता थेट बसमध्ये जाणंच पसंत केलं.