--000-- Important statement - Some of those who are calling themselves as my so-called friends on the basis of acquaintance which has happened in a short duration of past time, behaved with me in past in a manner which was crossing over the limits of friendship in that time, vexatious, objectionable even after the frequent admonitions given by me, so I do not consider them as my friends who crosses over the limits of friendship. So I am not duty-bound to publish or answer their comments which are given on any of my blogs, or to answer their email, or to accept their friend invite on any of the social website like facebook, or to answer their messages sent through the comment form on blog. So please take a kind note that if it will be found out that the abovementioned persons tried to contact with me directly or indirectly by any types of means mentioned before or through any other person by incuring him / her inbetween or by maknig fake profile through it or by any other means, through the blog or through any other medium or if it will be found out that they have done any type of act which is vexatious for me, then proper action will be taken on it. Also by all this incidence the decision is taken that the right of publishing all the suspicious seeming comments given on the blog and the right of answering any of the suspicious seeming messages coming through the comment form is reserved, readers please take a kind note of it. ----- 00000 ----- महत्त्वाचे निवेदन - भूतकाळातील थोडक्या कालावधीकरता झालेल्या माझ्या ओळखीच्या आधारावर स्वतःला माझे तथाकथित मित्र म्हणवून घेणार्‍या काही जणांनी पूर्वी मी वारंवार समज दिल्यानंतरही, माझ्याशी तत्कालीन पद्धतीच्या मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणारे, मनस्ताप देणारे, आक्षेपार्ह वर्तन केले, त्यामुळे अशा मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणार्‍यांना मी माझे मित्र मानत नाही. त्यामुळे माझ्या कोणत्याही ब्लॉगवर आलेल्या त्यांच्या कॉमेंट्स प्रकाशित करणे किंवा त्यांना उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या इमेलला उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या फेसबुकसारख्या कोणत्याही सोशल वेबसाईटवर आलेल्या फ्रेंड इन्व्हाईटला ऍक्सेप्ट करणे, किंवा त्यांनी ब्लॉगवरील कॉमेंट फॉर्मद्वारा पाठवलेल्या निरोपाला उत्तर देणे यासाठी मी बांधील नाही. त्यामुळे उपरोल्लेखित व्यक्तिंनी आधी उल्लेख केलेल्या कोणत्याही प्रकारे किंवा दुसर्‍या एखाद्या व्यक्तीला मध्ये घालून तिच्याद्वारे किंवा बनावट प्रोफाईल तयार करून त्याद्वारे किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे, ब्लॉग किंवा इतर कोणत्याही माध्यमातून माझ्याशी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रकारे संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केल्याचे आढळल्यास किंवा मला मनस्ताप होईल अशा प्रकारचे कोणतेही कृत्य त्यांनी केल्याचे आढळल्यास, त्यावर योग्य ती कारवाई करण्यात येईल याची कृपया नोंद घ्यावी. तसेच या सर्व प्रकारामुळे ब्लॉगवर आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या सर्व कॉमेंट्स प्रकाशित करण्याचे आणि कॉमेंट्स फॉर्मद्वारे आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या कोणत्याही निरोपाला उत्तर देण्याचे अधिकार राखून ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे, याची वाचकांनी कृपया नोंद घ्यावी. --000--

Friday, August 22, 2014

मला भावलेला कृष्ण!

     खरं तर ही पोस्ट लिहायला बराच उशीर झाला आहे, तरीही ही पोस्ट लिहावी असं मनापासून वाटत असल्याने ही पोस्ट लिहीत आहे. आजपर्यंत मी माझ्या ब्लॉगवर एखाद्या टी.व्ही. सीरियलबद्दल किंवा एखाद्या  अभिनेत्याबद्दल काही लिहिलेलं नव्हतं, कधीतरी क्वचितच कुठे एखादा निसटता उल्लेख केला असेल, तर तो तेवढाच! पण ही पोस्ट लिहायला कारणीभूत झाली ती स्टार प्लस ह्या चॅनेलवरची महाभारत ही मालिका. 

     मी शाळेत शिकत असतांनाच मला विदर्भ मराठवाडा प्रकाशनातर्फे प्रकाशित झालेले रामायण आणि महाभारत हे ग्रंथ वाचायला मिळाल्यामुळे त्या दोन्हींबद्दल माझ्या मनात कुतूहल निर्माण झालं आणि पुढे त्यासंदर्भातलं जे जे लिखाण वाचायला मिळालं, ते ते मी आवडीने वाचून काढलं. त्यामुळे गेल्या वर्षी इंटरनेटवर महाभारत मालिकेच्या जाहिराती झळकतांना पाहून, ती मालिका बघायची असं मी ठरवून टाकलं. जाहिरातीत दिसणारे भव्य सेट्स, अंगभर दागिने ल्यायलेले आणि संवादांची आतषबाजी करणारे कलाकार, जोडीला संगीतासह स्पेशल इफेक्ट्स असं सगळं असणार्‍या या मालिकेने मनात प्रचंड अपेक्षा निर्माण केल्या होत्या. पण प्रत्यक्ष मालिका पाहिल्यावर तिच्या पहिल्याच भागात अगदी स्पष्टपणे जाणवलं, की या मालिकेसाठी सिनेमॅटीक लिबर्टी घेतली जाणार आहे.

     जसजशी मालिका पुढे सरकायला लागली, तसं या सिनेमॅटीक लिबर्टीचं प्रमाण वाढतच गेलं. प्रचलित असलेल्या महाभारत कथेत नसलेले प्रसंग मालिकेत घुसडणे, प्रचलित कथेतल्या पात्रांना मालिकेत गाळणे किंवा कथेतल्या प्रसंगांमध्ये बदल करणे हे सगळं सर्रास चालू होतं. ते पाहून सुरूवातीलाच ’ही मालिका पुढे बघावी का?’ असा प्रश्न मला पडला. पण जेव्हाजेव्हा मी ही मालिका बघायची नाही असं ठरवलं, त्यावेळी घरातल्या इतर कोणीतरी (ज्यांना इतरवेळी ती मालिका बघण्यात अजिबात रस नव्हता, त्यांनी नेमकी आवर्जून) ती मालिका लावल्याने, मला ती बघावी लागली आणि मी ती मालिका बघत राहिले. त्याचदरम्यान कोणीतरी महाभारत कथेच्या देशभरात प्रचलित असलेल्या वेगवेगळ्या आवृत्त्यांचा उल्लेख केला आणि मला वाटलं, की ’काही काळ मनातले महाभारताविषयीचे सारे पूर्वग्रह बाजूला ठेवून, एक वेगळी आवृत्ती म्हणून या महाभारत मालिकेकडे बघावं, मग पाहूया पुढे कसं वाटतंय ते.’ असा निर्णय घेतल्यावर मी ती मालिका नियमित बघायला लागले. दररोज टीव्हीवर महाभारत बघणं शक्य नसल्याने कधी यू ट्यूबवर किंवा स्टार प्लेयरवर त्याचे भाग पाहिले.

     सलगपणे महाभारत मालिका पाहिल्यावर एक गोष्ट लक्षात आली, की जरी कथेत नवीन किंवा बदललेले प्रसंग टाकलेले असले, तरी त्या सगळ्या प्रसंगांचा दुवा पुढच्या कोणत्या तरी प्रसंगाला जोडून घेतलेला आहे. प्रचलित कथेतल्या पात्रांच्या व्यक्तिरेखा आणि त्यांच्या मनातले सूक्ष्म विचार स्पष्ट करण्याच्या नादात मालिकेतले बरेचसे प्रसंग बदलले गेले असले, तरी मालिकेच्या शेवटच्या भागापर्यंत एकच गोष्ट कायम राहिली, ती म्हणजे कृष्णाच्या तत्त्वज्ञानाचा गाभा. जसजशी मालिका पुढे सरकत गेली, तसं या कृष्णाच्या तत्त्वज्ञानानेच मला या मालिकेशी खिळवून ठेवलं. या मालिकेतला अगदी पहिल्या भागापासून ते शेवटच्या भागापर्यंत दिसणारा कृष्ण पाहिल्यावर त्याची तुलना मी पाहिलेल्या बी. आर. चोप्रांच्या महाभारतातल्या कृष्णाशी होणं अपरिहार्यच होतं.

     स्टार प्लसवरच्या महाभारतापेक्षा, बी. आर. चोप्रांचं महाभारत हे प्रचलित असलेल्या महाभारत कथेशी अधिक प्रामाणिक होतं. त्यात कृष्णाची भूमिका नितीश भारद्वाजने केली होती. नितीश भारद्वाज हा एक अभ्यासू अभिनेता आहे. त्यावेळी कृष्णाच्या भूमिकेत असलेल्या  त्याच्या डोळ्यांत एक खट्याळ चमक होती, त्याच्या देखण्या चेहर्‍यावर गोडवा होता, त्याचा आवाज नाजूक पोताचा पण उच्चार स्पष्ट होते, संवादफेक उत्तम होती, बोलणं ओघवतं होतं. त्या महाभारतात नितीश भारद्वाजने कृष्णाच्या व्यक्तिरेखेचं छान सादरीकरण केलं, पण मला मात्र तो कृष्ण न वाटता नितीश भारद्वाजच वाटत राहिला, त्याच्या देहबोलीत मला कुठे कृष्ण दिसलाच नाही. कदाचित त्यावेळी कृष्णाची भूमिका करतांना, रामायण मालिकेतल्या पात्रांप्रमाणे आपण आपल्या कृष्णाच्या भूमिकेतल्या इमेजमध्येच अडकून पडू, अशी भीती त्याला वाटली असावी आणि त्याने कृष्णाच्या भूमिकेत आपला संपूर्ण जीव ओतला नसावा असं माझं व्यक्तिगत मत आहे. अर्थात मी काही कोणी समीक्षक नाही, मला जे जाणवलं, ते मी लिहिलं. इतरांचं मत माझ्यापेक्षा वेगळं असू शकतं आणि त्यांच्या मताचा मी आदर करते.

     नितीश भारद्वाजव्यतिरिक्त ज्याने कृष्णाची भूमिका केली, त्या सर्वदमन बॅनर्जीच्या नावाचा इथे  उल्लेख करणंही अपरिहार्य आहे. मी सर्वदमन बॅनर्जीचा कृष्ण पाहिला नाही, त्यामुळे त्याच्या अभिनयाबद्दल मला काही लिहिता येणार नाही. सर्वदमन बॅनर्जीचा कृष्णाच्या भूमिकेतला एक फोटो मात्र मला बघायला मिळाला. त्या फोटोत त्याच्या चेहर्‍यावर आत्मिक आनंदाचे अतिशय उच्च प्रतीचे सुंदर भाव होते. पण ते भाव कृष्णापेक्षा कृष्णाच्या भक्तीत रमलेल्या कृष्णभक्ताचे जास्त वाटत होते. सर्वदमन बॅनर्जीच्या वयामुळे, त्या फोटोतला कृष्ण जास्त प्रौढ वाटत होता आणि कृष्णाची सुकुमारता त्यात कुठे प्रतीत होत नव्हती. अर्थात  हा काही सर्वदमन बॅनर्जीचा दोष नव्हता. फोटोपुरता तरी त्याने कृष्णाच्या भूमिकेला पुरेसा न्याय दिलेला जाणवत होता.

     याशिवाय मालिकेत बालपणातला किंवा किशोरवयातला कृष्ण साकारणारेही काहीजण आहेत. पण या पोस्टमध्ये मी त्यांचा विचार केलेला नाही तसंच नाटकात किंवा चित्रपटात कृष्ण साकारणार्‍या इतरांचा विचार या पोस्टमध्ये केलेला नाही. याव्यतिरिक्त मी पाहिलेला अजून एक तरूण, प्रौढ कृष्ण म्हणजे स्टार प्लसवरच्या महाभारतातला कृष्ण. महाभारत चालू असतांना कितीतरी दिवस मला त्याचं नावही माहिती नव्हतं आणि त्याच्या नावाबद्दल उत्सुकताही नव्हती. मी त्याला महाभारतातला कृष्ण म्हणूनच ओळखत होते. त्याआधी ’देवों के देव महादेव’ या क्वचित पाहिलेल्या मालिकेतल्या दोनतीन भागात त्याला विष्णु म्हणून ओझरतं पाहिलं होतं, त्या भूमिकेत त्याला तेव्हा कोणतेच संवाद नव्हते, पण त्याच्या सुकुमार चेहर्‍यावरचे सात्त्विक, प्रसन्न भाव मात्र विष्णुला शोभेसे होते. काही क्षणच पाहिलेला तो विष्णु माझ्या अगदी लक्षात राहिला. नंतर त्याच विष्णुला महाभारतातल्या कृष्णाच्या भूमिकेत पाहून आश्चर्याचा सुखद धक्का बसला. नंतर कधीतरी त्याचं नाव सौरभ राज जैन असल्याचं कळलं.

     सौरभ राज जैनची ताडमाड उंची, त्याचा (नितीश भारद्वाजच्या तुलनेत) किंचित दणकट आणि गंभीर पोत असलेला आवाज आणि अचूक शब्दोच्चारांवर भर देऊन सुस्पष्ट उच्चार करण्याची गरज या कमतरतांवर मात करून त्याला कृष्ण साकारायचा होता. महाभारत मालिकेसाठी सिंक साऊंड हे तंत्रज्ञान वापरण्यात आलं होतं. त्यातल्या सुरूवातीच्या काही भागात (विशेषतः पहिल्या भागात) सौरभ राज जैनचा आवाज मला व्यवस्थित वाटला नाही. पण तो साऊंड सिंक तंत्रज्ञानाचा इफेक्ट होता, की सौरभ राज जैनचा आवाजच नीट लागला नव्हता, हे मला कळलं नाही. नंतर मात्र त्याच्या आवाजात बरीच सुधारणा जाणवली आणि त्याचा घनगंभीर आवाज कृष्णाला शोभून दिसला. तसंच पुढच्या प्रत्येक भागात त्याच्या भूमिका साकारण्याचा आलेख चढताच राहिला आणि त्याच्या त्रुटींपलिकडे असलेला कृष्ण त्याला सापडला. त्यामुळेच त्याचा कृष्ण थेट हृदयातून उमलून आल्यासारखा वाटला.

     सौरभ राज जैनच्या चेहर्‍यावरचे सात्त्विक भाव, शांत प्रसन्न मुद्रा, त्याचा सुकुमार चेहरा, चेहर्‍यावरचे मोहक भाव आणि त्यांच्या वेगाने बदलणार्‍या भावछटा यामुळे त्याच्यात कृष्ण (आणि आधी विष्णुचीही) झलक नैसर्गिकरित्या जाणवत होती. त्यात त्याने त्याच्या अभिनयावर मेहेनत घेऊन कृष्ण साकारला आणि कृष्ण त्याच्या अवघ्या देहबोलीतही उतरला. खट्याळ कृष्ण, रणछोड कृष्ण, प्रेमिक कृष्ण, नीतीनिपुण कृष्ण, क्रुद्ध कृष्ण, शांत, गंभीर कृष्ण, तत्त्वज्ञानी कृष्ण, भक्तिवत्सल कृष्ण, तो खुशाल रणातून पळ काढतो, पण त्याला कोणाची भीती नाही, त्याने ऐश्वर्यसंपन्न द्वारका वसवली, पण त्याला कशाचा मोह नाही, त्याच्या कृष्णनीतीमुळे भल्याभल्या योद्ध्यांना वीरगती मिळते, पण तो कोणाचा शत्रू नाही, त्याच्यादेखत तो प्रियजनांचे मृत्यू पाहतो, पण तो कोणाच्या मायेत अडकत नाही, तो निरिच्छ, निर्मोही या सार्‍याच्या पलिकडे आहे, अशा त्या कृष्णाला पाहतांना मला सतत जाणवत होतं, की हाच तो मी वाचलेल्या महाभारतातला कृष्ण! सौरभ राज जैनची ही भूमिका (आणि विष्णुची भूमिका) पाहतांना त्याला जणू काही अलौकिकाचा दैवी स्पर्श झाला आहे, असा आभास होत होता. त्यामुळेच त्याला पाहतांना त्याचं नाव काय आहे, हे जाणून घेण्याची मला अजिबात इच्छा झाली नाही, योगायोगानेच ते कळलं.

     अर्थात सौरभ राज जैनची ही भूमिका यशस्वी होण्यापाठीमागे नुसता त्याचा अभिनयच नव्हता, तर त्याच्यासाठी लिहिली गेलेली, लार्जर दॅन लाईफ अशी व्यक्तिरेखा असलेली महामानव कृष्णाची भूमिका होती. (जुन्या महाभारतातल्या नितीश भारद्वाजच्या तुलनेत सौरभ राज जैनला या नव्या मालिकेत अधिक फूटेज होतं.) त्याच्यासाठी या मालिकेत (एकदोन अपवाद वगळता) अतिशय सुंदर संवाद लिहिले गेले होते, जे महाभारतातल्या कृष्णाच्या तत्त्वज्ञानाशी अगदी सुसंगत होते. त्याशिवाय त्याचा मेक-अप, त्याची वेषभूषा, त्याच्या आवाजाला साऊंड सिंक तंत्राद्वारे दिलेले इफेक्ट्स, त्याच्या अभिनयातलं उत्तम ते काढून घेण्यासाठी, त्याच्यावर विविध कोनातून चित्रित झालेले लॉंग शॉट्स, मिड शॉट्स, क्लोजअप शॉट्स आणि त्यांचा योग्य तिथे अचूक वापर, त्याच्या जोडीला सुयोग्य पार्श्वसंगीत आणि आवश्यक तिथे व्ही. एफ. एक्स. स्पेशल इफेक्ट्स वापरून दिलेली सुंदर पार्श्वभूमी अशा सगळ्या गोष्टींमुळे सौरभ राज जैनच्या कृष्णाला अधिक उठाव मिळाला आणि ताक घुसळल्यानंतर त्यावर छान लोण्याचा गोळा तरंगून यावा, तसं कल्पनाशक्तीने कुठल्याकुठे भरकटलेल्या या मालिकेतल्या प्रसंगांमधून कृष्णाच्या तत्त्वज्ञानाचं सार सामोरं आलं.

     या मालिकेतला कृष्ण हा मालिकेचा सूत्रधार आहे. तो कधीही प्रेक्षकांसमोर येतो. इथे अर्जुनाशी त्याची भेट होते, तीही द्रौपदी स्वयंवराआधी. द्रौपदीशी त्याची भेट होते, तीही एका वेगळ्याच अनपेक्षित प्रसंगात. द्रौपदी वस्त्रहरणानंतरची त्याची द्रौपदीशी होणारी भेटही हृद्य आहे. अशा प्रत्येक प्रसंगानंतर त्याच्या तत्त्वज्ञानाचा अधिकाधिक परिचय होत जातो. विशेषतः पांडवांचा अज्ञातवास संपल्यानंतर तो रोजच दिसू लागतो आणि त्याचं तत्त्वज्ञान आपल्याला विचारप्रवण करतं. युद्धाच्या आधीचं कृष्णशिष्टाईच्या वेळेचं त्याचं विश्वरूपदर्शन, मग अर्जुनाला गीतेचा उपदेश,  क्रुद्ध झालेला कृष्ण हातात रथाचं चाक घेऊन भीष्मावर धावतो आणि भीष्माला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देतो, मग द्रोणवधाचा आणि नंतर कर्णवधाचा प्रसंग - ह्यात त्याच्या तोंडून त्याचं तत्त्वज्ञान ऐकायची प्रेक्षकांना सवयच लागते. मलाही अशी सवय लागली होती. पण अखेर मालिकेचा शेवट जवळ आला आणि युधिष्ठीराच्या स्वर्गारोहण प्रसंगाऐवजी, युधिष्ठीराच्या राज्याभिषेकप्रसंगी मालिका संपते, हे पाहून मला काहीसा धक्का बसला होता. या शेवटच्या भागात गांधारीने कृष्णाला दिलेल्या शापानंतर तो ज्याप्रकारे तिचं सांत्वन करतो, ते पाहून कितीतरी जणांच्या डोळ्यांतून अश्रू आले. त्यानंतर कृष्णाने प्रेक्षकांना दिलेला शेवटचा संदेश प्रेक्षकांना अंतर्मुख करतो आणि त्याचे "स्वयं विचार किजीये." हे शब्द पुन्हा ऐकायला मिळणार नाहीत म्हणून प्रेक्षकांना चुटपुट लागते.

     बाकी महाभारत या मालिकेविषयी मी काही लिहिणार नसले, तरी ही मालिका संपल्यानंतर मला चुटपुट लागली होती. एखादी मालिका संपल्यानंतर वाईट वाटू शकतं, हे मी पहिल्यांदाच अनुभवत होते. त्यात पुढचे तीनचार दिवस रात्री साडेआठ वाजता टीव्हीवर रोजच्या सवयीने बघण्यासारखं काही नाही, हे जाणवून अगदी चुकल्यासारखं वाटत होतं. त्याचवेळी ही पोस्ट लिहायची होती, पण तेव्हा ते शक्य झालं नाही. या सगळ्यात जास्त वाईट ह्याचं वाटलं, की प्रचलित महाभारत कथेत अनेक बदल करून ते या मालिकेत दाखवल्यामुळे, अनेक प्रेक्षकांनी या मालिकेकडे पाठ फिरवली आणि हा तत्त्वज्ञानी कृष्ण अनुभवायला ते मुकले. ज्यांना कृष्णाच्या वागण्यात विसंगती जाणवते आणि तो असं का वागला याचं उत्तर त्यांना मिळत नाही, त्यांनी ही मालिका पाहिली असती, तर कदाचित त्यांना त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरं मिळाली असती. ज्यांना कृष्णाचं तत्त्वज्ञान ऐकायचं आहे, त्यांनी या मालिकेचे मूळ हिंदी भाग अवश्य बघावेत, मात्र मालिकेतले बदललेले प्रसंग बघतांना डोक्यावर बर्फ घेतल्याप्रमाणे थंड डोक्याने मालिका पाहिल्यास त्यांच्या मनाला क्लेश होणार नाहीत.  या मालिकेचे बरेचसे भाग यू ट्यूबवर उपलब्ध आहेत, काही भाग डीलिट केले आहेत, ते सध्या तरी स्टार प्लेयरवर उपलब्ध आहेत.

     इतकं सगळं लिहूनही या पोस्टमध्ये मी सौरभ राज जैनचा एकही फोटो लावणार नाहीये. खरं तर कॉम्प्युटरच्या स्क्रीनवर महाभारत मालिका पॉज करून त्यातले त्याचे अनेक भावछटा दाखवणारे फोटो कॅमेर्‍यात टिपणं अवघड नव्हतं. पण माझ्या ब्लॉगवर मी नेहमी कॉपीराईट मार्क केलेले फोटो टाकते आणि निर्मोही, निरिच्छ, महामानव श्रीकृष्णाची भूमिका साकारणार्‍या सौरभ राज जैनचे फोटो कॉपीराईट मार्क वापरून ह्या ब्लॉगवर टाकणे, म्हणजे विसंगतीचा कळस असं मी मानते. त्यामुळेच मी इथे एकही फोटो टाकणार नाहीये. ज्यांनी ही मालिका पाहिली नाही, पण मालिकेतला कृष्ण बघायची इच्छा आहे, त्यांनी त्याचे फोटो इंटरनेटवर शोधावेत, भरपूर मिळतील.

     असो. कृष्णाची भूमिका मनापासून साकारणार्‍या सौरभ राज जैनचं (आणि त्याच्या टीमचं) मनःपूर्वक अभिनंदन! आणि सौरभ राज जैनला त्याच्या पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छा!