--000-- Important statement - Some of those who are calling themselves as my so-called friends on the basis of acquaintance which has happened in a short duration of past time, behaved with me in past in a manner which was crossing over the limits of friendship in that time, vexatious, objectionable even after the frequent admonitions given by me, so I do not consider them as my friends who crosses over the limits of friendship. So I am not duty-bound to publish or answer their comments which are given on any of my blogs, or to answer their email, or to accept their friend invite on any of the social website like facebook, or to answer their messages sent through the comment form on blog. So please take a kind note that if it will be found out that the abovementioned persons tried to contact with me directly or indirectly by any types of means mentioned before or through any other person by incuring him / her inbetween or by maknig fake profile through it or by any other means, through the blog or through any other medium or if it will be found out that they have done any type of act which is vexatious for me, then proper action will be taken on it. Also by all this incidence the decision is taken that the right of publishing all the suspicious seeming comments given on the blog and the right of answering any of the suspicious seeming messages coming through the comment form is reserved, readers please take a kind note of it. ----- 00000 ----- महत्त्वाचे निवेदन - भूतकाळातील थोडक्या कालावधीकरता झालेल्या माझ्या ओळखीच्या आधारावर स्वतःला माझे तथाकथित मित्र म्हणवून घेणार्‍या काही जणांनी पूर्वी मी वारंवार समज दिल्यानंतरही, माझ्याशी तत्कालीन पद्धतीच्या मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणारे, मनस्ताप देणारे, आक्षेपार्ह वर्तन केले, त्यामुळे अशा मैत्रीच्या मर्यादा ओलांडणार्‍यांना मी माझे मित्र मानत नाही. त्यामुळे माझ्या कोणत्याही ब्लॉगवर आलेल्या त्यांच्या कॉमेंट्स प्रकाशित करणे किंवा त्यांना उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या इमेलला उत्तर देणे, किंवा त्यांच्या फेसबुकसारख्या कोणत्याही सोशल वेबसाईटवर आलेल्या फ्रेंड इन्व्हाईटला ऍक्सेप्ट करणे, किंवा त्यांनी ब्लॉगवरील कॉमेंट फॉर्मद्वारा पाठवलेल्या निरोपाला उत्तर देणे यासाठी मी बांधील नाही. त्यामुळे उपरोल्लेखित व्यक्तिंनी आधी उल्लेख केलेल्या कोणत्याही प्रकारे किंवा दुसर्‍या एखाद्या व्यक्तीला मध्ये घालून तिच्याद्वारे किंवा बनावट प्रोफाईल तयार करून त्याद्वारे किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे, ब्लॉग किंवा इतर कोणत्याही माध्यमातून माझ्याशी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रकारे संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केल्याचे आढळल्यास किंवा मला मनस्ताप होईल अशा प्रकारचे कोणतेही कृत्य त्यांनी केल्याचे आढळल्यास, त्यावर योग्य ती कारवाई करण्यात येईल याची कृपया नोंद घ्यावी. तसेच या सर्व प्रकारामुळे ब्लॉगवर आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या सर्व कॉमेंट्स प्रकाशित करण्याचे आणि कॉमेंट्स फॉर्मद्वारे आलेल्या संशयास्पद वाटणार्‍या कोणत्याही निरोपाला उत्तर देण्याचे अधिकार राखून ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे, याची वाचकांनी कृपया नोंद घ्यावी. --000--

Monday, August 12, 2013

सुवासिक आठवणी

     काही दिवसांपूर्वी अचानक वातावरणात दरवळणार्‍या एका सुगंधाने माझं लक्ष वेधून घेतलं. तो सुगंध माझ्या परिचयाचा होता. शिडकावा करण्यासाठी वापरला जाणारा तो मंद सुगंध होता. त्याचा वास मन प्रसन्न करणारा होता आणि त्याच्या बाटलीचा आकारही वैशिष्ट्यपूर्ण होता. त्या सुगंधाने माझ्या भूतकाळातल्या एकेक आठवणी जागृत झाल्या आणि मी त्यात हरवून गेले.

     माझ्या लहानपणी आमच्या बागेत स्पायडर लिलीचं झाड होतं. मी संध्याकाळी साडेचार पाचच्या सुमाराला त्या लिलीच्या कळ्या तोडायचे आणि त्या घरी आणून पाण्याने भरलेल्या ग्लासमध्ये ठेवून द्यायचे. थोड्या वेळाने त्या कळ्यांच्या पाकळ्या सुट्या व्हायला लागायच्या आणि सुगंध पसरवत त्या कळ्या  उमलायच्या.

  
     मला अगदी लहानपणीच परिचित झालेला दुसरा वास म्हणजे शोपांचा. पूर्वी तान्ह्या मुलांना शोपांचं पाणी द्यायचे त्याचा वास आणि बेबी पावडरचा वास छान वाटायचा. त्यावेळी आमच्याकडे कोणीतरी भेट दिलेला एका सुगंधित पावडरचा डबा होता. त्या पावडरचा सुगंध इतका तीव्र होता, की त्या पावडरच्या वासानेच माझं डोकं दुखायला लागायचं. त्याप्रमाणेच हिरव्या चाफ्याचं फूल घरात आणलं, की त्याचा सतत येणारा तो सुगंधी वास मला नकोसा व्हायचा.

     एक हिरव्या चाफ्याचं फूल सोडलं, तर बाकी इतर फुलांचा सुवास मन प्रसन्न करणारा वाटायचा. त्यातलाच एक केवडा. मी लहान होते तेव्हा कधीतरी पूजेसाठी आणलेल्या पत्रीत केवड्याचं पान होतं. तेव्हा ते पांढरं पान जरा वेगळं वाटलं, म्हणून मी ते उचलून पाहिलं आणि त्याचा मंद सुवास जाणवला. मग मी पत्रीतून केवड्याचं ते पान माझ्यासाठी वेगळं काढलं आणि त्याचा वास घेतला. त्याचं नाव विचारल्यावर कळलं की, ’तो केवडा आहे आणि त्या केवड्याच्या वासाने साप केवड्याच्या बनात येतात.’ मग ते केवड्याचं पान केसात घालून बागेत जातांनाही मनात सतत येत होतं, की केवड्याच्या वासाने अचानक एखादा साप समोर येईल.

     पूर्वी आमच्याकडे एक गजरेवाली यायची. तिच्याकडे मोगर्‍याचे गजरे असायचेच पण त्याबरोबर बहुधा जुईचे (रिव्हर जास्मिन) गजरेही असायचे. जुईची ती नाजूक फुलं आणि त्यांचा मंद सुवास मोगर्‍याच्या फुलांवर मात करायचा आणि आम्ही तिच्याकडून जुईचे गजरे विकत घ्यायचो. पण जेव्हा भर उन्हाळ्यात उन्हातून चालत जावं लागायचं, तेव्हा मात्र रस्त्याच्या कडेला बसून गजरे विकणार्‍यांकडच्या मोगर्‍याच्या फुलांच्या वासाने उन्हाचा सारा शीण पळून जायचा. पूर्वी उन्हाळ्यात वाळ्याचं थंडगार पाणी पिण्यासाठी मुद्दाम वाळ्याची जुडी आणून ती माठात टाकली जायची. उन्हाळ्याच्या तलखीतून गारवा वाटावा म्हणून काहीजणांच्या घरात वाळ्याचे पडदे लावलेले असायचे. या सगळ्या वातावरणात घमघमणारा आंब्यांचा वास अगदी हवाहवासा वाटायचा, आजही वाटतो. 

     उन्हाने तापलेल्या जमिनीवर पावसाचे थेंब पडले, की वातावरणात दरवळणारा मृद्गंध मन प्रसन्न करतो. मी ट्रेनमधून प्रवास करायचे, त्यावेळी पावसाला सुरूवात झाली, की ट्रेनमध्ये काही बायका सोनचाफा, सोनटक्का अशी सुगंधित फुलं विकायला घेऊन यायच्या, त्या फुलांच्या वासाने मन प्रसन्न व्हायचं. याच काळात आमच्या बागेत असलेल्या प्राजक्तालाही भरपूर बहर आलेला असायचा आणि रात्री त्याचा मंद वास जाणवायचा. कृष्णकमळाला याच काळात सुवासिक फुलं आलेली असायची. आमच्याकडे पावसाळ्यात पहिलं ब्रह्मकमळ फुललं होतं आणि त्यावेळी पाऊस पडत असतांना, भर पावसात उभी राहून मी त्या सुवासिक फुलाचे फोटो काढले होते.



   
     पावसात भिजून आल्यावर आलं किंवा गवती चहा टाकलेल्या चहाच्या नुसत्या वासानेही तरतरी येते. चुकून जर कुठे कांदेभज्यांचा वास आला, की घरी कांदेभजी करण्याची फर्माईश केली जाते. पूर्वी भाजलेल्या मक्याच्या कणसांच्या वासाने आकृष्ट होऊन आम्ही न चुकता कणसं विकत घ्यायचो. भाजलेल्या कणसाला वरून मिठात बुडवलेलं लिंबू लावलं जायचं. ते भाजलेलं कणीस खायची मजा तेव्हा काही औरच वाटायची. पाऊस जरा कमी व्हायला लागला, की मग सणांची रांग लागलेली असायची. सणाच्या निमित्ताने घरात असलेला फुलांचा दरवळ,  देवापुढे जाळलेल्या कापराचा वास, देवाला नैवेद्य दाखवण्यासाठी केलेल्या पदार्थांचा वास आणि उदबत्त्यांच्या घमघमाटात केळीच्या पानावर जेवणार्‍यांच्या पंगती या सगळ्याचाही स्वतःचा असा एक वेगळाच मन प्रसन्न करणारा वास असायचा.

     पावसाळ्यानंतर नवरात्रीच्या दिवसांत काहीजणांकडे होमहवन असायचं. त्या होमाच्या धुराचा आणि धूपाचा दरवळही असाच मनाला प्रसन्न करणारा असायचा. संध्याकाळच्या वेळी घरात डास येऊ नयेत म्हणून आम्ही मुद्दाम सुगंधी धूप जाळायचो. त्यानंतर दिवाळी जवळ आली, की खमंग पदार्थांचे वास हवेत पसरायचे. त्यातही चकलीच्या भाजणीचा वास आम्हांला विशेष आवडायचा. दिवाळीच्या आधीपासूनच सगळी मुलं फटाके उडवायला सुरूवात करायची, जळलेल्या फटाक्यांच्या दारूचा वास विषारी असला, तरी तेव्हा तो आम्हांला फार आवडायचा. दिवाळीसाठी आणलेलं सुगंधी उटणं, सुगंधी तेल आणि सुवासिक साबण यांनी दिवाळी सुगंधी व्हायची.

     कधीकधी शेजार्‍यांच्या बागेत असलेल्या रातराणीच्या सुवासाने परिसर दरवळून जायचा. दुसर्‍या एका शेजार्‍यांकडे मधुमालतीचा वेल होता. पूर्वी आमच्या बागेत गुलाबी चमेलीचा वेल होता, अनंताचं झाड होतं, त्या दोघांची सुवासिक फुलं तोडायला शेजारच्या इमारतीतले लोकही यायचे. त्याशिवाय कधी निशिगंध, गावठी गुलाब, बकुळ अशी फुलं घरी आणली गेली, की त्याच्या सुवासानेही वातावरण प्रसन्न व्हायचं. मला एकदा काजूचा मोहोर बघायला मिळाला होता, त्या मोहोराच्या सुवासाने आजूबाजूचा सगळा परिसर दरवळला होता.


   
     असंच एकदा एका शासकीय परवाना मिळवलेल्या दुकानात गेले असतांना तिथे एका मजल्यावर सगळ्या चंदनी वस्तू विकायला ठेवल्या होत्या आणि सगळं वातावरण चंदनाच्या सुवासाने दरवळलं होतं. त्या दुकानातून मी चंदनाचे दागिने विकत घेतले होते. चंदन उगाळून देवाला लावलं जातं, तसंच अष्टगंधही वापरलं जातं. चंदन, वाळा असे सुगंधी पदार्थ वापरून केलेल्या अष्टगंधाचा सुवास चंदनापेक्षाही तीव्र असतो. देवाला अष्टगंध लावलं, की उदबत्तीसारखा तीव्र सुवास सगळ्या घरात पसरतो. रक्तचंदनाचा वास मात्र सौम्य असतो. बर्‍याच सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये रक्तचंदनाचा सुगंध वापरलेला असतो, त्या वासाने मनाला एकदम शांत वाटतं. लव्हेंडर ऑईलचा वासही असाच मनाला शांतवणारा असतो.

चंदनाचे दागिने
 
     कॉफीचा वास मात्र उत्तेजक असतो. पूर्वी मी जिथून जायचे, त्या रस्त्यावरच्या एका दुकानातून कॉफीच्या बिया दळतांना येणारा वास बाहेर दूरपर्यंत दरवळत असायचा. जायफळ घालून केलेल्या कॉफीचा वास आणि आस्वादही वेगळाच असतो. वेलची, लवंग, दालचिनी, मिरे, तमालपत्र अशा प्रत्येक मसाल्याचा त्याचा असा एक वेगळा वास आणि स्वाद असतो. हे मसाले घालून केलेल्या पदार्थांमुळे खमंग वास पसरून आपली भूक चाळवली जाते. पुलावाचा दरवळणारा वास हा जसा त्यातल्या मसाल्यांमुळे येतो, तसाच त्यातल्या बासमती तांदुळाच्या विशिष्ट वासामुळेही येतो. सुवासिक तांदुळांशिवाय इतर धान्यांना फारसा वास नसतो, पण तीच धान्यं भाजून त्यांची थालिपीठाची भाजणी केली की तिचा खमंग वास येतो. या वासाला धणे, जिरे यांच्या सुगंधही कारणीभूत असतो. जिरे, बडीशोप, ओवा, धणे, शोपा या कोथिंबिरीच्या फॅमिलीतल्या बियांना स्वतःचा असा वेगळा सुगंध आणि स्वाद असतो. कोथिंबिर, पुदीना, कसूरी मेथी यांच्या वासामुळेच त्या काही विशिष्ट पदार्थांमध्ये वापरल्या जातात. मेथी, शेपू अशा भाज्यांना तीव्र वास असतात, त्या वासांमुळे त्या भाज्यांना विशिष्ट चव येते. वांगं भाजून त्यांचं भरीत केलं, की त्याचा खरपूस वास हवेत पसरतो. पावभाजी आणि उंधियो यासारख्या मिश्र पद्धतीने केलेल्या भाज्यांच्या वासाला मुख्यतः त्यातले विशिष्ट मसाले कारणीभूत असतात. कांदा आणि लसूण यांना स्वतःचे उग्र वास असले, तरी ते विशिष्ट पद्धतीने स्वयंपाकात वापरले गेले, की त्या पदार्थांचा जिभेला चाळवणारा वास आपल्याला जाणवतो. याशिवाय फळांनाही स्वतःचे असे खास वास असतात. लिंबू, संत्री इत्यादी लिंबूवर्गीय फळांचा सुगंध आपल्या मनाला तरतरी आणतो. आंबा, पेरू, फणस, अननस, खरबूज ह्या फळांचा गोडसर वास दीर्घकाळ हवेत जाणवत राहतो आणि आपल्याला ती फळं खावीशी वाटतात. पपई, सीताफळ, रामफळ ही फळं कापली गेल्यावर त्याचा वास तीव्रतेने जाणवतो. नारळाच्या वासाने कधीकधी देवळात आल्यासारखं वाटतं. या वासांशिवाय लक्षात राहणारा वास म्हणजे तूप कढवत असतांना त्याचा येणारा वास! या सर्व वासांना माझ्या आयुष्यात एक विशिष्ट स्थान आहे.

  
     मला लहानपणी आवडणारे अजून काही वास म्हणजे, औषधांमध्ये वापरल्या जाणार्‍या नीलगिरी तेलासारख्या वनस्पतीजन्य तेलांचे वास, निर्जंतुकीकरणाकरता वापरल्या जाणार्‍या काही द्रावणांचे वास, पेट्रोल आणि रंग यांचे वास!

     सुगंधापैकी बरेचसे सुगंध वनस्पतींपासून मिळवले जात असले, तरी काही सुगंध प्राण्यांपासून मिळवावे लागतात. कस्तुरीमृगाची कस्तुरी अशीच! एकदा मी दुसर्‍या शहरात गेले असतांना तिथे एक  अत्तरं विकणारा माणूस आला होता. बोलतांना तो म्हणाला, की त्याच्याजवळ कस्तुरी आहे. त्याने त्याच्या झोळीतून काहीतरी बाहेर काढलं आणि आम्हांला मूठ उघडून दाखवली. त्याच्या हातात प्राण्यांच्या केसांसारखा दिसणारा एक केसाळ गोळा होता. त्याने लगेच मूठ बंद केली आणि त्याचा हात हवेतून फिरवलाएक सुवास हवेत पसरला. त्याने दाखवलेली ती कस्तुरी खरी होती की बनावट हे त्याचं त्यालाच माहिती! पण त्या वस्तूचा सुवास मात्र हवेत दरवळला होता.

     असे हे वेगवेगळे सुगंध वापरून अत्तरं बनवली जातात. बकुळीचं अत्तर सौम्य वासाचं असतं, तर केवडा, प्राजक्त, वाळा चंदन ह्यांची अत्तरं घमघमणारी असतात. मी दहा वर्षांची असतांना एकदा माझ्या भावंडांबरोबर रस्त्यावरून चालले होते. त्या रस्त्याने जात असतांना एका शाळेपासून पुढच्या सगळ्या रस्त्यावर मंडप टाकलेला दिसला. रस्त्यावर नुसता मंडप टाकलेला नव्हता, तर मंडपाच्या दुसर्‍या टोकापर्यंत त्या पूर्ण रस्त्यावर गालिचासारखं लाल कापड अंथरलेलं होतं. जिथून मंडपाला सुरूवात झाली होती, तिथे रस्त्याच्या मध्यभागी एक कारंजं उभं केलं होतं. आम्ही सगळी मुलं थोडावेळ तिथे त्या कारंजासमोर उभे राहिलो आणि कारंजाचे तुषार हातावर पडावे म्हणून कारंजासमोर आमचे हात धरले. नंतर ओले हात पुसतांना आमच्या लक्षात आलं, की ते अत्तराचं कारंजं आहे. मग काय, आम्ही सरळ त्या कारंजाच्या पाण्यात आमचे हात धरले आणि सुगंधी हातांनी पुढे निघालो.

  
     इतक्या सगळ्या सुवासांमध्ये मला सर्वात जास्त आवडणारा सुवास कोणता असेल, तर तो म्हणजे फ्रेश ऑक्सिजनयुक्त पाण्याचा! इमारतीतल्या पाण्याच्या टाकीत वेगाने पाणी येत असतं, त्याचवेळी ते पंपाने गच्चीवरच्या टाकीत चढवलं जातं, या प्रक्रियेत पाण्यात नैसर्गिकपणे ऑक्सिजन विरघळला जातो. घरातला पाण्याचा नळ चालू असतांनाच जेव्हा गच्चीवरच्या टाकीतलं ऑक्सिजनयुक्त पाणी खाली यायला लागतं, तेव्हा त्या पाण्याला लगेच ऑक्सिजनचा फ्रेश वास येतो. त्या नुसत्या वासाने मनाला एकदम तरतरी येते आणि त्याचा तो सुवास मी मनामध्ये साठवून ठेवते.

No comments:

Post a Comment